Ủ phân từ vỏ rau quả tại nhà là trộn rác hữu cơ "xanh" (vỏ rau, bã trà, bã cà phê) với vật liệu "nâu" (lá khô, giấy bìa xé nhỏ, mùn cưa) theo tỉ lệ khoảng một phần xanh hai đến ba phần nâu, giữ ẩm như miếng bọt biển đã vắt và đảo cho thoáng khí. Sau khoảng hai đến sáu tháng, đống ủ thành mùn sẫm màu, mùi đất rừng, dùng trộn vào đất trồng cây.
Ủ phân là gì và vì sao rác bếp lại thành mùn
Ủ phân (compost) là để vi sinh vật, nấm và các loài như giun, mối, bọ nhỏ phân giải chất hữu cơ thành mùn. Vi sinh vật cần hai thứ chính từ rác: carbon làm nguồn năng lượng và đạm (nitơ) để tăng sinh. Vật liệu xanh, tươi, ẩm thường giàu đạm; vật liệu nâu, khô thường giàu carbon. Đống ủ cân bằng hai nhóm này, đủ ẩm và đủ không khí thì vi sinh vật làm việc nhanh, không bốc mùi.
Khi đống ủ lớn và cân bằng tốt, nhiệt sinh ra từ hoạt động vi sinh có thể làm lõi đống nóng lên tới khoảng 55–65°C, gọi là ủ nóng. Thùng ủ nhỏ trong căn hộ thường không đạt nhiệt độ đó; phân hoai chậm hơn nhưng vẫn thành.
Rác hữu cơ chiếm phần lớn túi rác của nhiều gia đình Việt. Tách được phần này ra, túi rác còn lại nhẹ, ít mùi, ít ruồi. Nhiều người kể rằng cảm giác thoả mãn nhất của việc ủ phân là lần đầu bới đáy thùng thấy một lớp mùn tơi, đen, không còn nhận ra vỏ chuối hay cuống rau nào.
Bỏ gì vào, không bỏ gì vào
| Nên bỏ (xanh) | Nên bỏ (nâu) | Không bỏ vào thùng nhỏ trong nhà |
|---|---|---|
| Vỏ rau, cuống rau, lá úa | Lá khô quét sân | Thịt, cá, xương, tôm cua |
| Vỏ trái cây cắt nhỏ | Giấy bìa carton xé nhỏ, không in bóng | Dầu mỡ, đồ chiên rán |
| Bã trà, bã cà phê | Mùn cưa từ gỗ chưa sơn | Sữa, phô mai, đồ ăn thừa nhiều nước sốt |
| Cỏ cắt, hoa tàn | Rơm, trấu, xơ dừa | Phân chó mèo, cát vệ sinh |
| Vỏ trứng (giã nhỏ) | Giấy ăn, giấy vệ sinh chưa dính dầu hoá chất | Cây bệnh, cỏ dại đã có hạt |
| Nhựa, túi nilon, túi trà có sợi nhựa, giấy in bóng |
Thịt, cá, dầu mỡ, sữa không phải không phân huỷ được, nhưng trong thùng nhỏ chúng bốc mùi nặng, hút ruồi, kiến và chuột. Phân chó mèo có thể chứa mầm bệnh truyền sang người, không dùng cho đất trồng rau.
Ba cách ủ hợp với nhà phố
| Cách | Chỗ cần | Thời gian | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|---|
| Thùng ủ hiếu khí (thùng nhựa có lỗ thoáng) | Ban công, sân thượng | 2–6 tháng | Đơn giản, rẻ | Phải đảo, cần nhiều vật liệu nâu |
| Ủ bokashi (thùng kín, rắc cám men vi sinh) | Góc bếp, gầm bồn | Ủ lên men khoảng 2 tuần, rồi vùi đất thêm vài tuần | Kín mùi, nhận được cả cơm thừa | Cần mua hoặc tự làm cám men; sản phẩm phải vùi đất tiếp |
| Nuôi trùn (giun quế) | Chỗ râm mát, tránh nắng mưa | Thu phân trùn sau vài tháng | Phân trùn rất tốt cho cây chậu | Trùn cần chăm: không quá nóng, quá ướt, không cho đồ chua cay nhiều |
Bokashi là phương pháp lên men có nguồn gốc từ Nhật Bản, dùng cám trộn men vi sinh (thường gọi là chế phẩm EM). Giun quế là loài giun được nuôi phổ biến ở Việt Nam để xử lý phân chuồng và rác hữu cơ.
Làm thùng ủ hiếu khí từng bước
- Chuẩn bị thùng: thùng nhựa có nắp, dung tích vài chục lít. Người lớn khoan nhiều lỗ nhỏ quanh thành và nắp để thoáng khí, vài lỗ ở đáy để nước rỉ thoát ra. Kê thùng lên gạch, đặt khay hứng bên dưới.
- Lót đáy: một lớp vật liệu nâu thô như cành nhỏ, lá khô, bìa xé dày khoảng một gang tay.
- Thêm rác theo lớp: mỗi lần đổ rác xanh, phủ lên một lớp nâu dày gấp hai ba lần. Cắt vỏ rau quả nhỏ cỡ đốt ngón tay để phân huỷ nhanh.
- Giữ độ ẩm: bóp một nắm vật liệu trong thùng: nhỏ được một hai giọt là vừa. Khô quá thì phun nước, ướt quá thì thêm nâu.
- Đảo: mỗi tuần một lần, dùng xẻng nhỏ hoặc que dài xới từ đáy lên để đưa không khí vào.
- Ngừng thêm và chờ: khi thùng đầy, chuyển sang thùng thứ hai, để thùng đầy tiếp tục hoai. Phân được khi tơi, sẫm màu, mùi đất, không còn nhận ra rác ban đầu.
Xử lý sự cố: đọc mùi và côn trùng
| Dấu hiệu | Nguyên nhân | Sửa |
|---|---|---|
| Mùi thối, chua như trứng ung | Quá ướt, thiếu khí, nhiều rác xanh | Thêm nhiều lớp nâu khô, đảo kỹ |
| Mùi khai như amoniac | Quá nhiều đạm | Thêm nâu |
| Không thấy thay đổi gì sau nhiều tuần | Quá khô hoặc mảnh quá to | Phun ẩm, cắt nhỏ rác, thêm ít rác xanh |
| Ruồi giấm bay quanh | Vỏ trái cây để hở | Vùi rác xuống, phủ lớp nâu dày lên trên |
| Kiến vào thùng | Thùng khô | Tăng ẩm |
| Ấu trùng to màu nâu đen ngọ nguậy | Thường là ấu trùng ruồi lính đen, cũng phân giải rác | Không độc hại, có thể để; muốn hạn chế thì phủ nâu dày, đậy kín |
Dùng phân ủ và nước rỉ cho cây
Phân ủ đã hoai trộn vào đất trồng chậu theo tỉ lệ khoảng một phần phân với ba bốn phần đất, hoặc rải một lớp mỏng quanh gốc rồi xới nhẹ. Phân chưa hoai (còn nóng, còn mùi chua, còn nhận ra rác) không bón trực tiếp vào gốc cây vì có thể làm hại rễ.
Nước rỉ ra từ đáy thùng có màu nâu, nên pha loãng nhiều lần với nước trước khi tưới, và tưới vào đất, không tưới lên lá rau ăn sống. Với rau ăn sống, luôn rửa kỹ trước khi ăn.
Cất thùng ủ, chế phẩm men và nước rỉ ngoài tầm với của trẻ nhỏ; rửa tay bằng xà phòng sau mỗi lần đảo phân.
Mỗi tuần một thùng: ước lượng cho gia đình bốn người
Một gia đình nấu ăn ở nhà thường thải ra khoảng vài lít vỏ rau quả mỗi ngày, tuỳ thói quen. Thùng vài chục lít đầy sau vài tuần nếu chỉ đổ rác xanh, nhưng đống ủ sẽ xẹp dần khi phân huỷ, nên thực tế đầy chậm hơn. Cách làm phổ biến là có hai thùng luân phiên: một thùng đang nhận rác, một thùng đầy đang chờ hoai. Đến khi thùng thứ nhất đầy thì thùng thứ hai thường đã gần dùng được.
Bắt đầu nhỏ cho bền
Người mới hay bỏ cuộc vì thùng bốc mùi trong tuần đầu, gần như luôn do thiếu vật liệu nâu. Hãy tích sẵn một bao lá khô hoặc bìa carton xé nhỏ cạnh thùng trước khi bắt đầu. Bắt đầu chỉ với vỏ rau quả, bã trà và bã cà phê, chưa cho đồ ăn chín. Sau một hai tháng quen nhịp, có thể chuyển sang bokashi nếu muốn xử lý cả cơm thừa.
Với trẻ em, ủ phân là bài học trọn vòng: thức ăn từ đất, rác trả về đất. Trẻ có thể phụ trách xé bìa, đếm lớp xanh nâu, và đo nhiệt độ lõi thùng bằng nhiệt kế que mỗi tuần.
Câu hỏi thường gặp
Ủ phân từ vỏ rau củ mất bao lâu?
Thường từ hai đến sáu tháng, tuỳ kích thước thùng, độ ẩm, tỉ lệ xanh nâu và mức đảo. Cắt rác nhỏ và đảo đều giúp nhanh hơn. Phân được khi tơi, sẫm màu, mùi như đất rừng.
Vì sao thùng ủ phân bị hôi?
Phần lớn do quá ướt và thiếu vật liệu nâu nên thiếu không khí. Thêm nhiều lá khô hoặc bìa carton xé nhỏ, rồi đảo kỹ. Không cho thịt cá, dầu mỡ, sữa vào thùng nhỏ trong nhà.
Ủ phân trong chung cư có được không?
Được, với thùng nhỏ có nắp đặt ở ban công, hoặc thùng bokashi kín đặt trong bếp. Giữ đủ vật liệu nâu và kê khay hứng nước rỉ để không làm phiền hàng xóm.
Vỏ cam, vỏ chanh có ủ phân được không?
Được, nhưng nên cắt nhỏ và cho lượng vừa phải vì vỏ cam quýt phân huỷ chậm hơn. Nếu nuôi giun quế thì hạn chế đồ chua nhiều vì giun không thích.
Bã cà phê có dùng bón cây trực tiếp được không?
Nên cho bã cà phê vào thùng ủ cùng vật liệu nâu thay vì rải dày trực tiếp lên chậu. Rải lớp dày có thể đóng váng, cản nước và khí xuống rễ.
