Âm thanh khó chịu nhất với tai người thường nằm ở dải tần trung cao, khoảng 2.000–5.000 Hz — đúng vùng ống tai khuếch đại mạnh và cũng là vùng của tiếng cào bảng, tiếng phấn rít. Âm thanh dễ chịu thì thường đều, đoán trước được, không có những đỉnh chói đột ngột, như tiếng mưa hay nước chảy. Riêng misophonia là chuyện khác hẳn: người mắc phản ứng giận dữ, ghê sợ với những âm thanh rất bình thường như tiếng nhai, tiếng thở, và đó là tình trạng có thật, không phải "khó tính".
Tiếng cào bảng: một nghiên cứu được giải Ig Nobel
Năm 1986, ba nhà nghiên cứu Mỹ D. Lynn Halpern, Randolph Blake và James Hillenbrand công bố một thí nghiệm với cái tên "Tâm lý âm học của một âm thanh làm rùng mình". Họ ghi lại tiếng một dụng cụ làm vườn cào lên tấm đá phiến, rồi lọc bỏ từng dải tần để xem phần nào gây khó chịu.
Kết quả gây bất ngờ: bỏ phần tần số cao không làm tiếng rít bớt khó chịu bao nhiêu; bỏ phần tần số trung mới làm nó dễ nghe hơn hẳn. Nghiên cứu này về sau nhận giải Ig Nobel năm 2006 — giải thưởng vui dành cho những nghiên cứu "khiến người ta bật cười rồi phải suy nghĩ".
Các nhóm nghiên cứu sau đó xác nhận vùng tần số khoảng 2.000–5.000 Hz là thủ phạm chính. Một nghiên cứu chụp não năm 2012 của nhóm Sukhbinder Kumar ở Anh còn cho thấy khi nghe những âm thanh khó chịu nhất, hạch hạnh nhân — vùng xử lý cảm xúc — hoạt động mạnh và "nói chuyện" với vùng thính giác. Nghĩa là cảm giác ghê tai không chỉ là chuyện của tai mà có cả phần cảm xúc tham gia.
Vì sao lại là dải tần đó
- Ống tai là một cái ống cộng hưởng: với chiều dài khoảng 2,5 cm, ống tai người khuếch đại tự nhiên các âm quanh 2.000–4.000 Hz. Âm ở vùng này đến màng nhĩ mạnh hơn âm ở vùng khác.
- Đây cũng là vùng quan trọng của tiếng nói: nhiều phụ âm và tiếng kêu, tiếng khóc của trẻ có năng lượng ở dải này. Tai người nhạy với nó là hợp lý về mặt sinh tồn.
- Âm thô ráp: tiếng cào, tiếng rít thường có độ "nhám" — biên độ dao động nhanh, không đều — mà các nghiên cứu gắn với cảm giác khó chịu.
Có giả thuyết từng được nêu rằng tiếng cào bảng giống tiếng kêu báo động của loài linh trưởng, nhưng giả thuyết này chưa được chứng minh và nhiều nhà khoa học nghi ngờ.
Bảng: âm thanh dễ chịu và khó chịu khác nhau ở đâu
| Đặc điểm | Thường dễ chịu | Thường khó chịu |
|---|---|---|
| Tần số chủ đạo | Trầm, trải đều | Đỉnh nhọn ở vùng 2.000–5.000 Hz |
| Nhịp | Đều, lặp lại, đoán trước được | Bất chợt, giật cục |
| Độ to | Vừa phải, ổn định | Thay đổi đột ngột |
| Kết cấu | Mượt hoặc lách tách đều | Nhám, rít, cọ xát |
| Ví dụ | Mưa, suối chảy, sóng biển, tiếng bút chì trên giấy | Phấn rít, dao cào đĩa, xốp trắng cọ nhau, phanh xe rít |
Bảng này chỉ là xu hướng chung. Văn hoá, kỷ niệm và hoàn cảnh làm thay đổi cảm nhận: tiếng chuông xe đạp có thể dễ chịu với người này và gây bồn chồn với người khác.
Misophonia là gì
Misophonia (tạm dịch: chứng ghét âm thanh) là tình trạng một người phản ứng rất mạnh — giận dữ, ghê sợ, muốn bỏ chạy — với một số âm thanh cụ thể mà người khác thấy bình thường. Thuật ngữ được hai nhà khoa học thính giác Pawel và Margaret Jastreboff đặt ra vào khoảng năm 2001.
Tác nhân thường gặp
- Âm thanh từ miệng: nhai, húp, nuốt, chép miệng.
- Âm thanh hơi thở: sụt sịt, thở mạnh, ngáy.
- Âm thanh lặp lại: bấm bút, gõ phím, gõ ngón tay, rung chân.
- Có người còn phản ứng với hình ảnh đi kèm, như thấy ai đó rung chân dù không nghe tiếng.
Những điều đã biết
- Thường bắt đầu từ cuối tuổi tiểu học hoặc đầu tuổi thiếu niên, và tác nhân hay là âm thanh của người thân trong nhà.
- Năm 2022, một nhóm chuyên gia quốc tế đã thống nhất một định nghĩa chung cho misophonia. Tuy vậy nó vẫn chưa là một chẩn đoán riêng trong các sổ tay chẩn đoán tâm thần chính thức.
- Một số nghiên cứu chụp não của nhóm Kumar (2017, 2021) ghi nhận vùng thuỳ đảo trước hoạt động mạnh hơn khi người mắc nghe âm thanh tác nhân, và gợi ý có liên quan đến vùng điều khiển cử động miệng — nhưng đây vẫn là lĩnh vực đang được nghiên cứu.
- Tỉ lệ người mắc ước tính rất khác nhau giữa các nghiên cứu, do cách định nghĩa và cách khảo sát chưa thống nhất.
Phân biệt với các tình trạng nghe khác
| Tình trạng | Phản ứng với | Cảm xúc chính |
|---|---|---|
| Misophonia | Âm thanh cụ thể, thường nhỏ, thường do người khác | Giận, ghê, khó chịu dữ dội |
| Tăng thính lực (hyperacusis) | Âm to nói chung, kể cả âm thường | Đau, khó chịu về thể chất |
| Sợ âm thanh (phonophobia) | Âm thanh được dự đoán sẽ xảy ra | Sợ hãi, lo trước |
| Ghê tai thông thường | Phấn rít, dao cào đĩa | Rùng mình thoáng qua |
Người thấy mình có dấu hiệu giống misophonia hay tăng thính lực nên khám bác sĩ tai mũi họng để loại trừ bệnh lý ở tai, sau đó có thể được giới thiệu đến chuyên gia thính học hoặc tâm lý. Liệu pháp nhận thức hành vi đã có một số thử nghiệm cho kết quả khả quan với misophonia, nhưng chưa có cách nào được xem là chữa dứt.
Sống chung trong gia đình và lớp học
- Tin người đang khó chịu: câu "có gì đâu mà khó chịu" chỉ làm tình hình tệ hơn. Phản ứng là thật, dù âm thanh nhỏ.
- Đổi bối cảnh thay vì đổi người: bật nhạc nền nhẹ trong bữa ăn, ngồi so le thay vì đối diện, cho phép đeo tai nghe khi tự học.
- Thoả thuận rõ: cả nhà thống nhất một tín hiệu nhẹ nhàng khi ai đó cần ra khỏi phòng vài phút, không cần giải thích.
- Đừng bịt tai cả ngày: với người nhạy âm nói chung, các chuyên gia thính học thường khuyên không nên bịt tai liên tục ở nơi yên tĩnh, vì tai có thể càng nhạy hơn. Dùng nút tai đúng lúc, đúng chỗ.
- Với trẻ: nếu con thường xuyên bực bội, bỏ bữa hoặc gây gổ vì tiếng ăn uống của người khác, hãy ghi lại tình huống và đưa con đi khám thay vì cho là con hư.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tiếng cào bảng nghe rợn người?
Vì tiếng cào có năng lượng tập trung ở dải khoảng 2.000–5.000 Hz, đúng vùng ống tai khuếch đại mạnh. Nghiên cứu chụp não còn cho thấy vùng xử lý cảm xúc tham gia, nên cảm giác ghê tai là cả phản ứng cảm xúc chứ không chỉ do tai.
Misophonia là gì?
Misophonia là tình trạng phản ứng giận dữ, ghê sợ mạnh với một số âm thanh cụ thể như tiếng nhai, tiếng thở, tiếng bấm bút. Thuật ngữ do Pawel và Margaret Jastreboff đặt ra khoảng năm 2001 và vẫn đang được nghiên cứu.
Ghét tiếng nhai của người khác có phải bệnh không?
Khó chịu thoáng qua với tiếng nhai to là phổ biến. Nếu phản ứng dữ dội, lặp lại và ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập hay quan hệ gia đình, đó có thể là misophonia và nên đi khám để được tư vấn.
Misophonia khác tăng thính lực thế nào?
Người tăng thính lực thấy âm to nói chung gây đau hoặc khó chịu về thể chất. Người có misophonia phản ứng với âm thanh cụ thể, thường nhỏ, và cảm xúc chính là giận hoặc ghê chứ không phải đau.
Âm thanh nào giúp dễ chịu?
Thường là âm đều, đoán trước được, không có đỉnh chói như tiếng mưa, suối chảy, sóng biển. Tuy vậy cảm nhận khác nhau giữa từng người, nên hãy thử để biết âm nào hợp với mình.
