Hiệu ứng Zeigarnik là xu hướng nhớ những việc đang làm dở rõ hơn những việc đã làm xong, do nhà tâm lý học Bluma Zeigarnik công bố năm 1927. Việc dở dang giữ một "sức căng" trong đầu, khiến nó cứ bật ra lúc ta không muốn. Tin vui là không cần làm xong mới hết lởn vởn: chỉ cần ghi ra một kế hoạch cụ thể cho việc đó, đầu óc đã nhẹ đi đáng kể.
Chuyện bắt đầu từ một quán cà phê ở Berlin
Câu chuyện thường được kể lại: vào thập niên 1920, nhà tâm lý học Kurt Lewin cùng học trò ngồi ở một quán cà phê tại Berlin. Họ để ý người bồi bàn nhớ rất chính xác các món của bàn chưa thanh toán, nhưng khi khách trả tiền xong thì gần như quên sạch. Đây là giai thoại do người sau thuật lại, không phải số liệu khoa học, nhưng nó gợi ra câu hỏi đáng thử nghiệm: phải chăng việc chưa xong được giữ trong trí nhớ theo cách khác?
Bluma Zeigarnik, một học trò của Lewin, đã biến câu hỏi đó thành thí nghiệm. Kết quả được đăng năm 1927 trên tạp chí Psychologische Forschung của Đức. Bà sau đó về làm việc ở Liên Xô và trở thành một tên tuổi lớn của ngành tâm lý học lâm sàng ở đó.
Thí nghiệm gốc làm gì và tìm thấy gì
Người tham gia được giao một loạt việc ngắn: xâu hạt, nặn hình, giải đố chữ, làm phép tính. Một nửa số việc được để họ làm trọn vẹn; nửa còn lại bị người thí nghiệm ngắt giữa chừng với lý do bất kỳ. Sau đó, họ được hỏi bất ngờ: hãy kể lại những việc đã làm.
Kết quả: những việc bị ngắt quãng được nhớ lại nhiều hơn rõ rệt — tỉ lệ thường được trích là gần gấp đôi so với việc đã làm xong. Lewin giải thích bằng lý thuyết trường tâm lý của ông: khi bắt đầu một mục tiêu, ta tạo ra một "hệ thống căng thẳng" bên trong; hoàn thành thì sức căng được giải toả, còn bị ngắt thì sức căng vẫn treo đó và giữ việc ấy ở trạng thái dễ nhớ.
Người em song sinh: hiệu ứng Ovsiankina
Một học trò khác của Lewin, Maria Ovsiankina, công bố năm 1928 một quan sát liên quan: người ta có xu hướng tự quay lại làm tiếp việc bị ngắt, kể cả khi không ai yêu cầu và không có phần thưởng gì. Nhiều nhà nghiên cứu ngày nay đánh giá hiệu ứng muốn làm tiếp này vững hơn hiệu ứng "nhớ lâu hơn".
Hiệu ứng này chắc chắn đến đâu
Đây là chỗ cần nói thẳng: hiệu ứng Zeigarnik nổi tiếng hơn mức độ chắc chắn của nó. Các thí nghiệm lặp lại suốt gần một thế kỷ cho kết quả không đồng nhất.
- Phụ thuộc động cơ: hiệu ứng rõ hơn khi người ta thật sự muốn làm xong việc. Việc vô nghĩa bị ngắt thì chẳng ai bận tâm.
- Khi bị "chấm điểm" thì đảo ngược: năm 1943, Saul Rosenzweig cho thấy khi người tham gia nghĩ rằng các việc đó là bài kiểm tra năng lực, họ lại nhớ việc hoàn thành nhiều hơn — có lẽ vì việc bị ngắt giống một thất bại mà ai cũng muốn quên.
- Không phải ai cũng như ai: tính cách, mức mệt mỏi, độ khó của việc đều làm kết quả dao động.
Vì vậy, nên hiểu Zeigarnik như một xu hướng có thật trong nhiều hoàn cảnh, không phải định luật lúc nào cũng đúng. Phần còn đứng vững nhất là trải nghiệm chung: việc dở dang dễ quay lại quấy rầy suy nghĩ.
Phát hiện quan trọng nhất: viết kế hoạch là đủ để đầu óc yên
Năm 2011, hai nhà tâm lý E. J. Masicampo và Roy Baumeister công bố loạt thí nghiệm với tên gọi dễ nhớ "Consider it done!" (Coi như xong rồi!). Họ nhắc người tham gia về một mục tiêu chưa hoàn thành, rồi giao cho họ một việc khác cần tập trung. Đúng như Zeigarnik dự đoán, mục tiêu dở dang chen vào làm họ phân tâm.
Nhưng có một nhóm không bị chen ngang: nhóm được yêu cầu viết ra kế hoạch cụ thể cho mục tiêu đó — làm gì, khi nào, ở đâu. Chưa cần làm, chỉ cần lên kế hoạch, đầu óc đã "chấp nhận" rằng việc này đã được lo, và thôi nhắc nữa.
Đây là phần đáng mang về nhất của cả câu chuyện. Nó giải thích vì sao ghi việc ra sổ, ra danh sách lại làm nhẹ đầu: bạn đang chuyển "sức căng" từ trí nhớ sang giấy.
Zeigarnik quanh ta: từ phim bộ đến bài tập về nhà
| Tình huống | Hiệu ứng hoạt động thế nào |
|---|---|
| Phim bộ dừng ở cảnh treo lơ lửng | Câu chuyện dở dang giữ người xem chờ tập sau. |
| Bài hát nghe nửa chừng cứ lởn vởn | Giai điệu chưa trọn hay tự phát lại trong đầu. |
| Nằm mãi không ngủ vì nghĩ việc mai | Việc chưa có kế hoạch cứ quay lại xin chỗ. |
| Thanh tiến độ "hồ sơ hoàn thành 80%" | Phần còn thiếu thúc người dùng làm nốt. |
| Ngừng học giữa một bài toán | Lúc quay lại, ý tưởng còn nóng, dễ vào việc hơn. |
Dùng hiệu ứng Zeigarnik cho có lợi
Khi muốn bớt lởn vởn
- Đổ hết ra giấy: cuối ngày, viết mọi việc còn dở vào một chỗ. Đừng chỉ ghi tên việc; ghi luôn bước kế tiếp và lúc sẽ làm.
- Trước khi ngủ, viết danh sách việc ngày mai: một nghiên cứu năm 2018 của nhóm Michael Scullin ở Đại học Baylor thấy người viết danh sách việc sắp làm trước khi ngủ đi vào giấc nhanh hơn nhóm viết về việc đã làm xong. Mẫu còn nhỏ, nhưng đây là thói quen dễ thử và không tốn gì.
- Khép những vòng nhỏ: việc dưới vài phút thì làm luôn cho xong, đỡ một sức căng.
Khi muốn bắt đầu dễ hơn
- Dừng ở chỗ biết rõ bước tiếp theo: nhà văn Ernest Hemingway có lời khuyên nổi tiếng là dừng viết khi mình còn biết đoạn sau sẽ ra sao, để hôm sau ngồi vào là viết được ngay. Học sinh có thể dừng ôn khi đang giữa một bài dễ, không phải ở chỗ bế tắc.
- Bắt đầu năm phút thôi: một khi đã khởi động, việc trở thành "đang dở", và xu hướng muốn làm tiếp (hiệu ứng Ovsiankina) sẽ đẩy bạn đi tiếp.
Khi nào lởn vởn không còn là chuyện bình thường
Ai cũng có lúc bị việc dở dang ám. Nhưng nếu suy nghĩ cứ lặp đi lặp lại đến mức mất ngủ nhiều tuần, khó tập trung học hay làm, hoặc kèm cảm giác lo âu kéo dài, đó không còn là chuyện mẹo ghi sổ giải quyết được. Hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Bài về ngăn nắp và OCD trong danh mục này có thêm dấu hiệu để phân biệt.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng Zeigarnik là gì?
Đó là xu hướng nhớ những việc đang làm dở rõ hơn việc đã làm xong. Bluma Zeigarnik, học trò của Kurt Lewin, công bố thí nghiệm về hiện tượng này năm 1927 tại Berlin.
Hiệu ứng Zeigarnik có thật không?
Có trong nhiều hoàn cảnh, nhưng không phải lúc nào cũng xuất hiện. Các thí nghiệm lặp lại cho kết quả không đồng nhất; hiệu ứng mạnh khi người ta thật sự muốn làm xong việc và có thể đảo ngược khi việc bị xem như bài kiểm tra năng lực.
Hiệu ứng Zeigarnik khác hiệu ứng Ovsiankina thế nào?
Zeigarnik nói về trí nhớ: việc dở dang được nhớ rõ hơn. Ovsiankina, công bố năm 1928, nói về hành vi: người ta có xu hướng tự quay lại làm tiếp việc bị ngắt. Hai hiện tượng cùng xuất phát từ phòng thí nghiệm của Kurt Lewin.
Làm sao để thôi nghĩ mãi về việc chưa làm?
Viết ra một kế hoạch cụ thể cho việc đó: bước tiếp theo là gì, làm khi nào, ở đâu. Nghiên cứu của Masicampo và Baumeister năm 2011 cho thấy chỉ cần lên kế hoạch, việc dở dang đã bớt chen vào suy nghĩ dù chưa làm.
Phim bộ dùng hiệu ứng Zeigarnik như thế nào?
Kết thúc mỗi tập ở một cảnh treo lơ lửng khiến câu chuyện ở trạng thái dở dang. Người xem khó dứt ra và muốn biết diễn biến tiếp theo, nên dễ xem tập sau.
