Terrarium là một khu vườn thu nhỏ trồng trong bình thuỷ tinh. Bình kín nắp tạo vòng tuần hoàn nước riêng, hợp với rêu, dương xỉ nhỏ, cẩm nhung; bình hở hợp với sen đá, xương rồng. Làm bình gồm bốn lớp: sỏi thoát nước, lớp ngăn, đất, cây và trang trí. Chăm đúng thì bình kín có thể nhiều tuần không cần tưới.
Terrarium bắt đầu từ một chiếc lọ quên đậy
Người được nhắc đến như cha đẻ của bình trồng cây kín là Nathaniel Bagshaw Ward, một bác sĩ ở London thế kỷ 19. Câu chuyện quen thuộc kể rằng ông nuôi một kén nhộng trong lọ thuỷ tinh đậy kín có ít đất ẩm, và thấy một cây dương xỉ nhỏ tự mọc lên, sống khoẻ trong lọ suốt thời gian dài dù không ai tưới. Ward phát triển ý tưởng thành những chiếc hộp kính kín, về sau gọi là hộp Ward (Wardian case), và viết sách về cách trồng cây trong bình kín năm 1842.
Hộp Ward thay đổi cách người ta vận chuyển cây sống qua những chuyến tàu biển dài nhiều tháng: cây được che khỏi gió muối và không cần người tưới. Cũng từ đó, người Anh thời Victoria mê mẩn dương xỉ và trưng hộp kính trồng cây trong phòng khách. Terrarium để bàn ngày nay là hậu duệ nhỏ của những chiếc hộp đó.
Vì sao bình kín tự tưới được
Trong bình kín, nước bốc hơi từ đất và từ lá (thoát hơi nước), gặp thành kính mát hơn thì đọng lại thành giọt, rồi chảy xuống đất. Vòng nước nhỏ đó lặp lại mỗi ngày, giống mưa và bốc hơi ngoài tự nhiên. Cây quang hợp ban ngày tạo oxy, hô hấp suốt ngày đêm tạo CO2, vi sinh vật trong đất phân giải lá úa. Cân bằng không hoàn hảo, nhưng đủ để bình đơn giản sống được rất lâu nếu ánh sáng và lượng nước ban đầu vừa phải.
Chính vì thế, nhìn những giọt nước đọng nhẹ trên thành kính buổi sáng rồi tan dần vào trưa là dấu hiệu bình đang khoẻ. Đó cũng là cái thú ngắm terrarium: một hệ sinh thái nhỏ tự vận hành ngay trên bàn làm việc.
Bình kín hay bình hở: chọn cây cho đúng
| Bình kín (có nắp) | Bình hở (miệng rộng) | |
|---|---|---|
| Độ ẩm | Rất cao | Như ngoài phòng |
| Cây hợp | Rêu, dương xỉ nhỏ, cẩm nhung (Fittonia), cỏ lan chi nhỏ, trầu bà lá nhỏ | Sen đá, xương rồng nhỏ, cây không khí |
| Đất | Giữ ẩm, có nhiều hữu cơ | Thoát nước nhanh, nhiều sỏi |
| Tưới | Rất ít, có khi vài tuần hoặc lâu hơn | Theo kiểu "ngấm rồi khô" của sen đá |
| Ánh sáng | Sáng gián tiếp, không nắng trực tiếp | Nhiều nắng |
| Lỗi hay gặp | Đặt ra nắng làm bình nóng như nồi hấp | Tưới nhiều làm thối gốc |
Lỗi phổ biến nhất ở các bình bán sẵn là trồng sen đá trong bình kín. Độ ẩm cao làm sen đá thối dần sau vài tuần. Nếu đã lỡ mua, hãy mở nắp hẳn và giảm tưới.
Làm một bình terrarium kín từng bước
Chuẩn bị
- Bình thuỷ tinh trong, có nắp, miệng đủ rộng để đưa tay hoặc dụng cụ vào. Hũ thuỷ tinh đựng thực phẩm cũng dùng được.
- Sỏi nhỏ hoặc đá trân châu (đất nung viên) cho lớp đáy.
- Một lớp ngăn: lưới mịn, rêu khô hoặc vải không dệt cắt vừa đáy bình.
- Than hoạt tính dạng hạt (không bắt buộc), nhiều người dùng một lớp mỏng với mong muốn hạn chế mùi.
- Đất trồng tơi, giữ ẩm: đất sạch trộn xơ dừa.
- Cây nhỏ, rêu tươi, và vài viên đá, khúc gỗ lũa nhỏ để trang trí.
- Dụng cụ: thìa dài, que đũa, nhíp dài, bình xịt phun sương.
Các bước
- Rửa sạch bình bằng nước rửa chén, tráng kỹ, lau khô.
- Đổ lớp sỏi dày khoảng 2–3 cm. Đây là nơi nước thừa đọng lại, không ngâm rễ.
- Đặt lớp ngăn lên trên để đất không lọt xuống sỏi.
- Rải than hoạt tính mỏng nếu có.
- Đổ đất dày gấp đôi lớp sỏi, tạo dốc cao phía sau, thấp phía trước để nhìn có chiều sâu.
- Trồng cây: dùng que khoét lỗ, gỡ bớt đất cũ ở bầu rễ, đặt cây vào, nén nhẹ. Cây cao ở sau, cây thấp ở trước, chừa khoảng trống để cây lớn.
- Phủ rêu và trang trí: ép rêu sát mặt đất, đặt đá, lũa.
- Phun sương cho đất ẩm đều, lau sạch thành kính bên trong bằng khăn quấn đầu que.
- Đậy nắp và theo dõi vài ngày đầu.
Trẻ em làm được phần lớn các bước, chỉ cần người lớn lo phần cầm bình thuỷ tinh nặng và cắt tỉa bằng kéo.
Chăm bình kín: đọc hơi nước trên kính
| Nhìn thấy | Nghĩa là | Làm gì |
|---|---|---|
| Hơi nước đọng nhẹ buổi sáng, tan dần trong ngày | Cân bằng tốt | Để yên |
| Thành kính mờ đặc cả ngày, giọt chảy thành dòng | Quá ướt | Mở nắp một hai ngày cho bớt hơi |
| Không bao giờ thấy hơi nước, rêu chuyển nâu khô | Thiếu nước | Phun sương vài lần, đậy lại |
| Mốc trắng như bông trên đất hoặc lá úa | Ẩm và thiếu thông khí | Gắp bỏ phần mốc, lá úa; mở nắp ít giờ |
| Cây vươn dài, nghiêng một phía | Thiếu sáng | Chuyển gần cửa sổ, xoay bình định kỳ |
Điều cấm kỵ là đặt bình kín ngoài nắng trực tiếp. Kính giữ nhiệt, bên trong nóng lên rất nhanh và cây có thể "luộc chín" chỉ sau một buổi trưa. Chỗ tốt nhất là gần cửa sổ nhưng ngoài vệt nắng, hoặc dưới đèn bàn trắng bật đều mỗi ngày.
Khi cây chạm nắp hoặc thành bình, dùng kéo dài cắt tỉa. Lá rụng nên gắp ra để không thành ổ mốc.
Bình hở cho sen đá: khác ở đâu
Bình hở cần lớp sỏi dày hơn, giá thể nhiều vật liệu thô, và chỗ đặt nhiều nắng. Vì bình không có lỗ đáy, cách tưới an toàn là dùng ống nhỏ giọt hoặc thìa, tưới ít nước quanh gốc mỗi lần, chờ khô hẳn rồi mới tưới tiếp. Nước dư đọng ở đáy không thoát ra được, nên tưới nhiều một lần là rất khó cứu.
Lỗi người mới hay mắc khi làm bình
- Nhồi quá nhiều cây: bình trông đầy đặn hôm đầu, nhưng sau một tháng cây chen nhau, lá chạm kính ướt và úa. Hãy chừa khoảng một phần ba bình trống.
- Tưới quá tay ngay hôm làm: nước đọng thành vũng ở lớp sỏi cao quá lớp ngăn là rễ ngâm nước. Đất chỉ cần ẩm như miếng bọt biển đã vắt.
- Lấy rêu, cây dại ngoài đường mà không rửa: dễ mang theo ốc nhỏ, sâu, nấm. Rửa nhẹ và cách ly vài ngày trước khi cho vào bình.
- Chọn bình miệng quá hẹp: khó trồng, khó lau kính, khó gắp lá úa. Người mới nên bắt đầu với hũ miệng rộng.
Cái thú của một khu vườn trong lòng bàn tay
Người thích terrarium thường kể về những khoảnh khắc nhỏ: lần đầu thấy giọt nước tự đọng trên kính, thấy một lá dương xỉ non cuộn tròn bung ra, hay sắp xếp viên đá cho đúng chỗ đến mức nhìn thấy "vừa mắt". Việc làm bình cũng có nhịp chậm, tỉ mỉ, giống xếp một bức tranh ba chiều. Đó là lý do terrarium hay được chọn làm hoạt động cuối tuần cho cả nhà hoặc lớp học.
Muốn đi xa hơn, có thể thử paludarium (kết hợp phần nước và phần cạn) hoặc bình rêu theo phong cách Nhật Bản, nơi rêu là nhân vật chính.
Câu hỏi thường gặp
Terrarium là gì?
Terrarium là khu vườn thu nhỏ trồng trong bình thuỷ tinh, có thể đậy kín hoặc để hở. Bình kín tạo vòng tuần hoàn nước riêng nên rất ít phải tưới. Bình hở thường dùng cho sen đá và xương rồng.
Bình terrarium kín bao lâu tưới một lần?
Rất ít, có khi vài tuần hoặc lâu hơn, tuỳ bình. Hãy nhìn hơi nước trên kính: đọng nhẹ buổi sáng là đủ ẩm; không bao giờ thấy hơi nước và rêu khô nâu thì mới phun sương thêm.
Sen đá có trồng trong bình kín được không?
Không nên. Độ ẩm cao trong bình kín làm sen đá thối gốc sau vài tuần. Sen đá hợp bình hở, nhiều sỏi và nhiều nắng.
Vì sao terrarium bị mốc trắng?
Mốc thường do quá ẩm và lá úa để lâu trong bình. Gắp bỏ phần mốc và lá úa, mở nắp vài giờ hoặc một ngày cho bớt hơi nước, rồi đậy lại.
Có cần than hoạt tính khi làm terrarium không?
Không bắt buộc. Nhiều người rải một lớp mỏng với mong muốn hạn chế mùi, nhưng lớp sỏi thoát nước, đất tơi và lượng nước vừa phải mới là phần quan trọng nhất.
