Sen đá và xương rồng nên tưới theo kiểu "ngấm rồi khô": tưới đẫm cho nước chảy ra lỗ đáy, rồi chờ đất khô hoàn toàn mới tưới lần sau. Trong mùa khô nắng, khoảng cách thường là 7–10 ngày; mùa mưa, mùa nồm có khi hai ba tuần mới cần một lần. Thứ giết sen đá nhiều nhất không phải hạn mà là đất ướt lâu và thiếu nắng.
Vì sao sen đá chịu hạn mà lại sợ nước
Sen đá (nhiều chi như Echeveria, Graptopetalum, Crassula) và xương rồng (họ Cactaceae) là cây mọng nước. Lá dày hoặc thân phình của chúng là kho trữ nước, đủ để cây sống qua nhiều ngày, nhiều tuần không mưa ở nơi nguyên sản như sườn núi khô Mexico hay sa mạc châu Mỹ.
Nhiều loài trong nhóm này quang hợp theo con đường CAM: mở khí khổng vào ban đêm khi trời mát để lấy CO2, ban ngày đóng lại để giữ nước. Cách sống tiết kiệm đó đi kèm một bộ rễ mảnh, quen với đất sỏi thoát nước nhanh. Khi bị trồng trong đất thịt giữ ẩm và tưới đều như rau, rễ ngâm nước, thiếu khí, nấm và vi khuẩn tấn công, gốc thối từ dưới lên. Người chăm thường chỉ phát hiện khi cây đã mềm nhũn.
Cách tưới "ngấm rồi khô" từng bước
- Kiểm tra đất: cắm một que tre nhỏ hoặc que đũa xuống tận đáy chậu, để vài phút rồi rút lên. Que còn dính đất ẩm, có vệt sẫm thì chưa tưới.
- Tưới đẫm: tưới quanh gốc, tránh đọng nước giữa nõn lá, cho tới khi nước chảy ra lỗ đáy.
- Đổ nước đĩa lót: sau 10–15 phút, không để chậu ngồi trong nước.
- Chờ khô hẳn: không tưới thêm "cho chắc" trong thời gian này.
Tưới vào buổi sáng tốt hơn buổi tối, để nước đọng trên lá kịp bay hơi trước đêm. Tưới giữa trưa nắng gắt thì nước đọng ở nõn có thể làm cháy đốm lá.
Bảng tham khảo theo mùa và chỗ đặt
| Điều kiện | Khoảng cách tưới thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ban công nắng, mùa khô | Khoảng 5–10 ngày | Chậu nhỏ, chậu đất nung khô nhanh hơn |
| Ban công có mái che, mùa mưa miền Nam | Hai tuần hoặc lâu hơn | Che mưa trực tiếp nếu được |
| Mùa nồm miền Bắc | Rất thưa, có khi ba tuần | Không khí ẩm, đất gần như không khô |
| Mùa đông lạnh miền Bắc | Rất thưa | Cây lớn chậm, cần ít nước |
| Bậu cửa sổ trong phòng | Thử que trước mỗi lần | Ít nắng, khô chậm |
Các con số trên chỉ để hình dung; que thử đất mới là câu trả lời đúng cho chậu của từng nhà.
Đất và chậu: một nửa thành công
Sen đá cần giá thể thoát nước nhanh. Người trồng ở Việt Nam thường phối đất sạch với một tỉ lệ lớn vật liệu thô như đá perlite, đá bọt, sỏi nhỏ, trấu hun hoặc phân trùn khô trộn ít. Một công thức dễ nhớ cho người mới là khoảng một nửa đất sạch, một nửa vật liệu thô. Nắm một nắm giá thể ẩm, bóp chặt rồi mở tay: nếu nó vỡ tơi ra là đạt, nếu dính thành cục như đất sét là quá giữ nước.
Chậu đất nung không tráng men thấm hút và bay hơi qua thành, đất khô nhanh, hợp người hay tay tưới. Chậu nhựa, chậu sứ tráng men giữ ẩm lâu hơn, cần tưới thưa hơn. Dù chậu gì cũng phải có lỗ đáy. Những chậu sen đá trồng trong cốc thuỷ tinh, vỏ ốc không lỗ đáy bán ở chợ thường đẹp được vài tuần rồi úng.
Nắng: sen đá thiếu nắng thì "vươn cổ"
Sen đá cần nhiều ánh sáng hơn cây lá trong nhà. Đa số loài cần khoảng bốn tiếng nắng trở lên mỗi ngày, ưu tiên nắng sáng. Thiếu nắng, cây vươn dài thân, các tầng lá thưa ra, lá ngả màu xanh nhạt và chúc xuống. Hiện tượng này gọi là vươn dài vì thiếu sáng (etiolation). Phần thân đã vươn không co lại được; cách sửa là đưa cây ra chỗ sáng hơn, rồi cắt ngọn đem giâm khi muốn có cây gọn lại.
Ngược lại, cây vừa chuyển từ trong nhà ra nắng gắt có thể cháy lá thành mảng trắng hoặc nâu. Hãy cho cây làm quen dần: một tuần đầu ở chỗ nắng sáng, tránh nắng trưa, sau đó mới ra chỗ nắng nhiều hơn.
Màu đỏ, hồng, tím ở mép lá nhiều loại sen đá đậm lên khi được nắng nhiều và đêm mát. Vì thế sen đá ở Đà Lạt thường lên màu đẹp hơn khi mang về phố nóng. Màu nhạt đi ở nhà mới là chuyện bình thường, không phải cây bệnh.
Đọc tín hiệu của lá
| Lá trông thế nào | Nguyên nhân hay gặp | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Căng mọng, trong, mềm nhũn, rụng khi chạm | Thừa nước, bắt đầu thối | Ngưng tưới, kiểm tra gốc rễ |
| Nhăn nheo, mỏng, lép | Thiếu nước | Tưới đẫm một lần, lá căng lại sau một hai ngày |
| Lá gốc khô teo từng lá một | Lá già tự nhiên | Nhặt bỏ khi đã khô hẳn |
| Thân vươn dài, lá thưa, nhạt màu | Thiếu nắng | Chuyển chỗ sáng, cắt ngọn giâm lại |
| Gốc thâm đen, mềm | Thối gốc | Cắt phần thân lành phía trên để giâm cứu |
| Đốm bông trắng ở nách lá | Rệp sáp | Gỡ bằng tăm bông, cách ly chậu |
Cứu cây đã thối gốc
Khi gốc đã mềm đen, phần rễ thường không cứu được, nhưng phần ngọn còn lành thì có. Người lớn dùng dao sạch đã lau cồn cắt ngang thân ở chỗ mô còn xanh, chắc, không có vệt nâu. Đặt phần ngọn ở chỗ thoáng, râm mát cho vết cắt khô se mặt trong khoảng hai đến bốn ngày, rồi đặt lên giá thể hơi ẩm, chưa tưới đẫm. Sau một đến vài tuần, rễ mới mọc ra. Những lá còn lành rụng ra cũng có thể đặt lên đất để giâm thành cây con.
Xương rồng khác sen đá ở đâu
Xương rồng là một họ riêng, nhận ra bằng các "núm gai" (areole) trên thân, nơi mọc gai, lông và hoa. Mọi xương rồng là cây mọng nước, nhưng không phải cây mọng nước nào cũng là xương rồng. Nhiều cây có gai như xương rắn hay hoa sứ thái thuộc họ khác.
Về tưới, xương rồng thân tròn sa mạc thường chịu hạn tốt hơn cả sen đá, có thể tưới thưa hơn. Nhóm xương rồng sống trong rừng như quỳnh, thanh long cảnh, càng cua lại thích ẩm hơn và chịu bóng hơn, đừng chăm như xương rồng sa mạc.
Khi thay chậu xương rồng có gai, người lớn quấn một dải giấy báo gấp nhiều lớp quanh thân để cầm, hoặc dùng găng tay dày. Trẻ em không nên tự thay chậu xương rồng.
Thú vui nhỏ cho người thích gọn gàng
Sen đá hợp với người thích nhìn những thứ có trật tự: các tầng lá xoay đều theo đường xoắn ốc, mỗi tầng lệch đi một góc gần như cố định. Nhiều người trồng sen đá vì cái thú ngồi nhổ một lá khô ở gốc, xoay chậu cho cây cân, hay đếm số lá con nhú lên từ một chiếc lá giâm. Một khay giâm lá sen đá, sau một tháng thấy hàng chục cây tí hon mọc ra, là niềm vui khá đã mắt cho cả người lớn và trẻ con.
Câu hỏi thường gặp
Sen đá bao lâu tưới một lần?
Tưới khi đất đã khô hoàn toàn, thử bằng que cắm tới đáy chậu. Mùa khô nắng thường khoảng 7–10 ngày, mùa mưa hoặc nồm có thể hai ba tuần. Mỗi lần tưới thì tưới đẫm cho nước chảy ra lỗ đáy.
Vì sao sen đá bị mềm nhũn rồi rụng lá?
Lá căng mọng, trong và mềm nhũn thường do thừa nước làm thối rễ. Ngưng tưới, kiểm tra gốc; nếu gốc đã thâm đen thì cắt phần ngọn còn lành, để khô vết cắt rồi giâm lại.
Sen đá để trong phòng được không?
Được trong thời gian ngắn hoặc ở bậu cửa sổ có nắng trực tiếp vài tiếng mỗi ngày. Để sâu trong phòng thiếu sáng, cây sẽ vươn dài, lá thưa và nhạt màu.
Vì sao sen đá mua ở Đà Lạt về bị mất màu?
Màu đỏ hồng ở mép lá đậm lên khi cây được nhiều nắng và đêm mát. Về nơi nóng hơn hoặc ít nắng hơn, màu nhạt đi là bình thường. Cho cây đủ nắng sáng, màu sẽ đậm lên phần nào.
Xương rồng có cần tưới không?
Có. Xương rồng chịu hạn tốt nhưng vẫn cần nước khi đang lớn. Tưới đẫm khi đất khô hẳn, thưa hơn sen đá một chút; mùa lạnh và mùa mưa giảm tưới rõ rệt.
