Tẩy gỉ sét dụng cụ bằng giấm và baking soda: cách ngâm, chải và giữ

Tẩy gỉ sét dụng cụ tại nhà hiệu quả nhất là ngâm món đồ trong giấm ăn vài giờ đến một ngày để axit hoà tan lớp gỉ, chải sạch, tráng qua nước pha baking soda cho hết axit, rồi lau khô ngay và phủ một lớp dầu mỏng. Gỉ nhẹ, lốm đốm thì chỉ cần trát hỗn hợp baking soda sệt rồi chà. Giấm và baking soda dùng ở hai bước riêng, không đổ chung vào một chậu.

Gỉ sét là gì và vì sao sắt gỉ nhanh ở nước ta

Gỉ sét là sắt bị oxy hoá khi gặp cả hai thứ cùng lúc: oxy trong không khí và nước (hơi ẩm cũng đủ). Lớp gỉ màu nâu đỏ là oxit sắt ngậm nước. Khác với lớp xỉn trên đồng, gỉ sắt xốp và bở, không che chắn được phần sắt bên dưới, nên gỉ cứ thế ăn sâu dần nếu để yên.

Khí hậu nóng ẩm, mùa nồm ở miền Bắc, gió muối ở vùng biển làm dụng cụ để trong kho, trong thùng đồ nghề gỉ rất nhanh. Muối là chất xúc tác mạnh: kìm, mỏ lết để gần biển, xẻng dính nước mặn gỉ nhanh gấp nhiều lần dụng cụ để trong nhà khô.

Inox (thép không gỉ) có crôm tạo lớp màng tự bảo vệ, nên chỉ gỉ lấm tấm khi lớp màng bị trầy hoặc dính muối, axit lâu ngày. Thép mạ crôm bóng gỉ từ những vết xước nhỏ, nổi thành chấm nâu. Gang, thép carbon, sắt thường gỉ đều khắp bề mặt.

Đánh giá mức gỉ trước khi làm

Món nào có cán gỗ, cán nhựa, bộ phận điện, ốc vít nhỏ thì tháo rời hoặc chỉ ngâm phần kim loại. Giấm làm gỗ ngả màu và có thể làm keo dán bung.

Giấm làm việc thế nào

Giấm ăn chứa axit axetic loãng, thường vài phần trăm. Axit phản ứng với oxit sắt tạo muối tan trong nước, nên lớp gỉ mềm ra và chải trôi. Axit cũng tác dụng với chính sắt sạch, nhưng chậm hơn nhiều. Vì thế ngâm vừa đủ thì gỉ đi mà sắt còn; ngâm quá lâu thì bề mặt bị rỗ, xám mờ.

Giấm gạo, giấm táo, giấm trắng đều dùng được; giấm trắng trong suốt dễ quan sát nhất. Giấm đậm đặc bán cho công nghiệp không cần thiết cho việc này và khó dùng an toàn hơn.

Các bước ngâm giấm

1. Rửa dầu mỡ bằng nước nóng và nước rửa chén. Dầu mỡ phủ lên gỉ thì giấm không chạm tới được.
2. Đặt dụng cụ vào hộp nhựa hoặc lọ thuỷ tinh, đổ giấm ngập. Không dùng chậu nhôm hay chậu sắt.
3. Đậy nắp, để ở chỗ thoáng, xa tầm tay trẻ nhỏ. Mùi giấm khá nồng.
4. Kiểm tra sau 1–2 giờ. Thấy bọt li ti bám quanh, nước ngả nâu là đang chạy. Gỉ vừa thường cần vài giờ; gỉ nặng 12–24 giờ.
5. Lấy ra chải bằng bàn chải sắt nhỏ hoặc miếng cọ cứng. Gỉ còn bám thì ngâm thêm. Với vảy dày, cạo bằng que gỗ hoặc dao cùn trước.
6. Trung hoà: nhúng vào nước pha baking soda (khoảng một thìa canh cho một lít nước) vài phút để hết axit bám trong khe. Sủi bọt nhẹ là bình thường.
7. Tráng nước sạch và lau khô ngay, sấy hoặc phơi nắng vài phút cho khô hẳn khe khớp.
8. Phủ dầu: thoa một lớp dầu máy, dầu khoáng hoặc dầu chống gỉ mỏng, lau bớt phần thừa. Khớp kìm, kéo thì nhỏ một giọt vào khớp rồi bóp mở vài lần.

Sắt vừa tẩy gỉ rất "trần", chỉ cần vài chục phút ẩm ướt là nổi lớp gỉ vàng mỏng mới. Đó là lý do bước 7 và 8 phải làm liền tay.

Cách baking soda cho gỉ nhẹ

Baking soda (natri bicarbonat) không hoà tan gỉ mạnh như axit. Nó có ích ở hai chỗ: làm chất cọ mịn, ít trầy, và trung hoà axit còn sót. Với gỉ nhẹ trên dao kéo, móc treo, bản lề:

1. Trộn baking soda với ít nước thành hỗn hợp sệt như kem đánh răng.
2. Trát lên chỗ gỉ, để 15–30 phút.
3. Chà bằng bàn chải đánh răng cũ hoặc miếng cọ mềm; chỗ cứng đầu dùng giấy bạc vo tròn chà nhẹ.
4. Rửa, lau khô, thoa dầu mỏng.

Một cách dân gian khác là cắt đôi củ khoai tây, chấm xà phòng hoặc baking soda rồi chà. Khoai tây có một lượng nhỏ axit hữu cơ, hợp với vệt gỉ lấm tấm trên dao, chảo gang. Hiệu quả nhẹ, an toàn.

Vì sao không đổ giấm với baking soda chung một chậu

Trên mạng có nhiều mẹo đổ giấm vào baking soda cho sủi bọt rồi ngâm đồ. Bọt trông rất "đang làm việc", nhưng thực ra axit và bazơ đang triệt tiêu nhau: sau vài phút, thứ còn lại chủ yếu là nước pha muối natri axetat, gần như hết sức tẩy gỉ. Giấm riêng tẩy gỉ; baking soda riêng trung hoà và cọ. Dùng tuần tự, không trộn.

Nguyên tắc này đúng với mọi chất tẩy trong nhà: mỗi lần một loại, tráng sạch rồi mới dùng loại khác. Đặc biệt không bao giờ dùng nước Javel chung hay nối tiếp ngay với giấm, chanh hay chất tẩy có axit, vì sinh khí độc.

So sánh các cách tẩy gỉ thường gặp

Ngoài ra có phương pháp điện phân tẩy gỉ mà dân sửa đồ cổ hay dùng cho món lớn. Cách này cần nguồn điện, sinh khí dễ cháy, nên không hợp làm tự phát trong nhà, nhất là khi có trẻ nhỏ.

An toàn khi làm

• Đeo găng tay khi chải gỉ: vảy gỉ sắc, bàn chải sắt dễ đâm vào tay.
• Kính bảo hộ khi chải mạnh hoặc dùng máy: mảnh gỉ, sợi thép bàn chải có thể bắn vào mắt.
• Làm ở chỗ thoáng, ngoài hiên hoặc sân.
• Trẻ em có thể phụ phần chà baking soda trên món không sắc, người lớn lo phần ngâm, chải sắt và dụng cụ có lưỡi.
• Đứt tay vì đồ gỉ: rửa sạch vết thương bằng nước và xà phòng. Bệnh uốn ván do vi khuẩn sống trong đất, bụi bẩn gây ra, chứ không phải do bản thân gỉ, nhưng đồ gỉ thường để ở chỗ bẩn. Vết thương sâu, bẩn hoặc lâu năm chưa tiêm nhắc thì đến cơ sở y tế để được tư vấn tiêm phòng.

Lỗi hay gặp

• Ngâm quên cả tuần: mặt thép rỗ, lưỡi mỏng đi. Đặt hẹn giờ trên điện thoại.
• Tẩy xong để tự khô: sáng hôm sau đã vàng gỉ lại. Lau khô, sấy, thoa dầu ngay.
• Ngâm cả cán gỗ: cán đen, nứt, bung keo. Chỉ ngâm phần kim loại.
• Chà giấy nhám lên đồ mạ crôm: mất lớp mạ, gỉ lại nhanh hơn trước.
• Cất vào thùng kín còn ẩm: thùng đồ nghề thành phòng xông hơi. Bỏ thêm gói hút ẩm, để thùng chỗ khô.

Góc nhìn hôm nay: giữ đồ nghề không phải tẩy gỉ nữa

Tẩy gỉ là một trong những việc làm mới đồ cũ cho cảm giác "lật ngược thời gian" rõ nhất: chiếc kìm kẹt cứng nâu đỏ sau một đêm ngâm và mười phút chải đã mở ra trơn tru, lộ màu thép xám. Nhưng cách tiết kiệm nhất là để đồ không gỉ: lau khô sau khi dùng, thoa dầu mỏng mỗi vài tháng, cất ở chỗ khô, xa nhà tắm và bếp. Dụng cụ làm vườn dính đất ướt thì rửa, phơi khô rồi mới treo lên. Thói quen năm phút sau mỗi lần dùng tiết kiệm cả buổi ngâm chải về sau.