Lau đồ đồng thờ cúng ngày Tết đúng cách: bao sái, tẩy xỉn và giữ sáng

Lau đồ đồng thờ cúng ngày Tết đúng cách là làm theo hai lớp: lớp phong tục (chọn ngày, thắp hương xin phép bao sái, lau bằng nước thơm) và lớp kỹ thuật (lau bụi, dùng axit nhẹ như chanh, me, giấm để tẩy lớp xỉn, rửa lại, lau thật khô). Điều quan trọng nhất là xem món đồ có lớp phủ bóng, lớp giả cổ hay là đồ cổ có lớp gỉ màu thời gian hay không, vì ba loại này không được chà như đồng trơn.

Vì sao đồ đồng xỉn màu và đen dần

Phần lớn lư hương, chân nến, hạc, đỉnh đồng trên bàn thờ gia đình làm bằng đồng thau (hợp kim đồng và kẽm, màu vàng) hoặc đồng đỏ (đồng gần như nguyên chất, màu đỏ cam). Bề mặt kim loại này phản ứng chậm với không khí, hơi ẩm, khói hương và mồ hôi tay. Kết quả là một lớp mỏng oxit và muối đồng phủ lên, làm màu sáng chuyển dần sang nâu, rồi xám đen.

Bàn thờ là chỗ đồ đồng xỉn nhanh hơn bình thường vì ba lẽ: khói hương bám thành lớp dầu mỏng giữ bụi; tay người chạm vào khi thắp hương, thay nước; và khí hậu nóng ẩm quanh năm. Những đốm xanh lục hay thấy ở chân đồ hoặc khe chạm là muối đồng (người ta quen gọi là gỉ đồng hay rỉ xanh), thường mọc ở chỗ đọng nước, đọng tàn hương.

Lớp xỉn này nằm trên bề mặt, rất mỏng. Vì thế cách làm sạch đúng là hoà tan nó bằng axit nhẹ rồi rửa đi, chứ không phải mài cho trôi kim loại.

Phần phong tục: bao sái trước, lau sau

Ở nhiều gia đình Việt, việc lau dọn bàn thờ cuối năm gọi là bao sái. Thường làm sau lễ tiễn ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp, chọn một ngày thuận trước giao thừa. Nếp mỗi nhà, mỗi vùng mỗi khác; dưới đây là những điểm đa số gia đình cùng giữ:

• Thắp hương xin phép trước khi động vào đồ thờ, khấn ngắn gọn rằng con cháu xin lau dọn để đón Tết.
• Người làm thường là người lớn trong nhà, tắm rửa sạch sẽ, quần áo gọn gàng.
• Bát hương: nhiều nhà không nhấc bát hương khỏi vị trí, chỉ rút bớt chân hương, để lại một số chân theo nếp nhà, rồi đốt chân hương đã rút và rải tro xuống sông hoặc gốc cây. Nếu không chắc, hỏi người lớn tuổi trong họ.
• Nước lau: nước đun với ngũ vị hương, nước gừng, hoặc rượu trắng pha loãng, dùng lau mặt bàn thờ và đồ thờ sau khi đã làm sạch.
• Thứ tự: đồ lấy ra chỗ nào thì trả đúng chỗ đó. Chụp một tấm ảnh bàn thờ trước khi dọn là cách đơn giản để khỏi nhầm.

Phần kỹ thuật ở các mục sau làm ở một chỗ riêng, sạch sẽ (bàn trải khăn ở hiên, chậu rửa), xong mới mang đồ lên bàn thờ lau nước thơm và bày lại.

Xem kỹ món đồ trước khi lau: bốn loại khác nhau

Đây là bước nhiều người bỏ qua và làm hỏng đồ. Nhìn kỹ dưới ánh sáng, sờ bề mặt, xem chỗ khuất ở đáy:

Với đồ cổ, lớp màu thời gian (giới sưu tầm gọi là patina) là một phần giá trị và là dấu vết lịch sử của món đồ. Đánh cho sáng choang như mới là làm mất thứ không lấy lại được.

Đồ cần chuẩn bị

• Chậu nhựa hoặc chậu sành, khăn bông mềm, khăn sợi nhỏ (microfiber).
• Bàn chải đánh răng cũ lông mềm, tăm tre, que gỗ nhỏ để lách khe chạm.
• Một trong các chất tẩy nhẹ: chanh tươi, me chua (dầm lấy nước sệt), khế chua, hoặc giấm ăn.
• Muối hạt hoặc muối tinh, một ít bột mì hoặc bột năng (để làm hỗn hợp sệt bám lâu).
• Nước rửa chén pha loãng, nước sạch để tráng.
• Găng tay cao su: axit của chanh, me làm xót tay có vết xước và làm khô da.

Không cần, và không nên dùng: giấy nhám, cước sắt, bột đánh nồi có hạt thô, nước tẩy Javel, chất tẩy bồn cầu.

Các bước lau đồ đồng trơn

1. Phủi bụi khô bằng chổi lông hoặc khăn khô. Bụi trộn với nước thành bùn sẽ cào xước mặt đồng.
2. Rửa dầu khói hương: nhúng khăn vào nước ấm pha vài giọt nước rửa chén, lau khắp, dùng bàn chải mềm chải khe. Tráng nước sạch. Bước này đã làm sáng lên khá nhiều, nhiều món chỉ cần đến đây.
3. Tẩy lớp xỉn bằng một trong ba cách:
   • Chanh muối: cắt đôi quả chanh, chấm vào muối, chà nhẹ lên mặt đồng. Muối giúp cọ, axit chanh hoà tan lớp xỉn.
   • Me dầm: dầm me chua với ít nước nóng thành nước sệt, quét lên, để vài phút rồi chải. Đây là cách các bà các mẹ nhiều vùng vẫn dùng.
   • Hỗn hợp giấm – muối – bột: một phần giấm, một phần muối, thêm bột mì đến khi sệt như kem. Trát mỏng, để 10–15 phút, chải và rửa đi. Hợp với món to, nhiều mặt cong.
4. Không để axit lâu: kiểm tra sau vài phút. Để hàng giờ thì axit bắt đầu ăn không đều, mặt đồng ra màu hồng loang.
5. Rửa thật sạch bằng nước, kể cả trong lòng lư, khe chạm. Muối và axit còn sót lại là chỗ đồ sẽ xỉn lại và mọc rỉ xanh sớm nhất.
6. Lau khô ngay bằng khăn bông, rồi để chỗ thoáng cho khô hẳn các khe. Có thể dùng máy sấy tóc chế độ mát.
7. Đánh bóng bằng khăn sợi nhỏ khô, xoa tròn. Mặt đồng sẽ lên ánh vàng ấm.

Giữ đồ sáng lâu sau Tết

Đồ đồng trơn sẽ xỉn lại, đó là bản chất kim loại. Có vài cách làm chậm lại:

• Lau dầu thật mỏng: thấm vài giọt dầu ăn trong hoặc dầu khoáng vào khăn, xoa đều rồi lau lại bằng khăn khô cho gần hết dầu. Lớp màng mỏng ngăn hơi ẩm. Dầu dày thì bám bụi và khói, phản tác dụng.
• Sáp đánh bóng không màu, xoa mỏng và đánh lên: bền hơn dầu, hợp với món ít khi cầm vào.
• Lau bụi khô hằng tuần, nhất là ngày rằm, mùng một. Bụi khói để lâu mới thành lớp bẩn khó lau.
• Đặt đĩa lót dưới chân nến, tránh sáp và nước đọng vào chân đồ.

Lỗi hay gặp

Góc nhìn hôm nay: đã tay mà vẫn giữ nếp

Lau đồ đồng cuối năm là một trong những việc nhà cho cảm giác thoả mãn rõ nhất: một nhát khăn tẩm chanh muối là một vệt vàng hiện ra dưới lớp xám. Nhiều nhà biến buổi bao sái thành dịp cả nhà cùng làm, người lớn lo phần bát hương và lời khấn, trẻ lớn lau khăn khô, đánh bóng những món chắc chắn không sắc cạnh. Trẻ nhỏ không nên cầm chanh muối vì dễ xót tay, dụi mắt.

Muốn hiểu thêm về đồ đồng, có thể ghé các làng nghề đúc đồng truyền thống như Đại Bái (Bắc Ninh), Ý Yên (Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình), Phước Kiều (Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng), nơi người thợ vẫn hun màu, đánh bóng bằng tay. Hỏi chính người bán xem món đồ có phủ lớp bóng hay hun màu, họ sẽ chỉ cách giữ đúng loại đó.