Nghiên cứu cho thấy làm vườn và tiếp xúc với cây xanh thường đi kèm tâm trạng tốt hơn, ít căng thẳng hơn và cảm giác hài lòng với cuộc sống cao hơn. Một phân tích tổng hợp năm 2017 của Soga, Gaston và Yamaura ghi nhận mối liên hệ tích cực giữa làm vườn và nhiều chỉ số sức khoẻ. Tuy vậy, phần lớn bằng chứng là quan sát hoặc thử nghiệm nhỏ; làm vườn hỗ trợ tinh thần chứ không thay thế điều trị khi có rối loạn lo âu, trầm cảm.
Những nghiên cứu hay được nhắc đến
Cửa sổ nhìn ra cây (Ulrich, 1984)
Năm 1984, nhà nghiên cứu Roger Ulrich công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu ở bệnh viện tại Pennsylvania (Mỹ). Ông so sánh hồ sơ bệnh nhân sau mổ túi mật nằm ở những phòng có cửa sổ nhìn ra hàng cây, với những người nằm phòng nhìn ra bức tường gạch. Nhóm nhìn ra cây có thời gian nằm viện sau mổ ngắn hơn, cần ít thuốc giảm đau mạnh hơn. Đây là nghiên cứu quan sát với số bệnh nhân nhỏ, nhưng nó mở ra cả một hướng nghiên cứu về môi trường xanh và sức khoẻ.
Thuyết phục hồi sự chú ý (Kaplan)
Hai nhà tâm lý học Rachel và Stephen Kaplan đề xuất rằng sự chú ý có chủ đích, kiểu tập trung làm bài hay xử lý công việc, sẽ mỏi dần. Thiên nhiên thu hút sự chú ý một cách nhẹ nhàng, không đòi gắng sức: lá rung, nắng loang, nước chảy. Thời gian ở trong khung cảnh đó giúp sự chú ý có chủ đích được "nghỉ" và hồi phục. Thuyết này được dùng nhiều để giải thích vì sao đi dạo công viên hay chăm cây giúp đầu óc nhẹ hơn.
Phân tích tổng hợp về làm vườn (2017)
Masashi Soga, Kevin Gaston và Yuichi Yamaura tổng hợp nhiều nghiên cứu về làm vườn và sức khoẻ, công bố năm 2017. Kết quả cho thấy làm vườn liên quan đến giảm triệu chứng trầm cảm, lo âu, tăng mức hài lòng với cuộc sống và cảm giác gắn kết cộng đồng. Các tác giả cũng nhắc rằng chất lượng nhiều nghiên cứu còn hạn chế.
Làm vườn trị liệu
Làm vườn trị liệu (horticultural therapy) là một nghề có đào tạo ở nhiều nước, dùng hoạt động trồng cây có mục tiêu cụ thể cho người đang phục hồi sau bệnh, người cao tuổi, người khuyết tật. Nó được làm dưới sự hướng dẫn của người có chuyên môn, khác với việc tự trồng cây ở nhà.
Bằng chứng mạnh đến đâu
| Nhận định | Mức bằng chứng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thời gian trong không gian xanh đi kèm tâm trạng tốt hơn | Khá nhất quán | Nhiều nghiên cứu quan sát ở nhiều nước |
| Làm vườn liên quan tới giảm căng thẳng, lo âu | Vừa phải | Nhiều nghiên cứu nhỏ, khó tách khỏi tác động của vận động và giao tiếp |
| Vài chậu cây trong phòng làm việc giúp dễ chịu hơn | Có, nhưng hiệu quả thường nhỏ | Phụ thuộc người, khó làm thử nghiệm "mù" |
| Cây trong nhà lọc sạch không khí đáng kể | Yếu | Cần số cây rất lớn mới bằng mở cửa thông gió |
| Vi khuẩn trong đất làm tăng "chất hạnh phúc" ở người | Rất sơ bộ | Chủ yếu nghiên cứu trên chuột, chưa đủ để kết luận cho người |
Một khó khăn lớn là người khoẻ, có thời gian, có nhà có sân thường dễ làm vườn hơn. Vì vậy khi thấy người làm vườn vui hơn, khó biết chắc bao nhiêu phần là do làm vườn, bao nhiêu phần do hoàn cảnh sống. Các thử nghiệm có nhóm đối chứng đang dần nhiều hơn, nhưng vẫn còn nhỏ.
Vì sao chăm cây lại dễ chịu: vài cách giải thích
- Việc nhỏ có kết quả thấy được: tưới xong thấy cây dựng lá, cắt ngọn xong vài tuần thấy nhánh mới. Những vòng "làm – thấy kết quả" ngắn tạo cảm giác hoàn thành.
- Tay bận, đầu nghỉ: nhổ cỏ, nhặt lá úa, xới đất là việc lặp lại nhẹ nhàng, không đòi suy nghĩ nhiều, giúp tâm trí tạm rời những lo lắng.
- Vận động nhẹ và nắng: làm vườn ngoài ban công, sân thượng là vận động nhẹ, được ra ánh sáng tự nhiên.
- Có thứ để chăm sóc: cảm giác có một sinh vật cần mình, và nó lớn lên nhờ mình.
- Kết nối: đổi cành giâm với hàng xóm, chia rau thơm, tham gia nhóm trồng cây chung.
Cảm giác dễ chịu khi hoàn thành việc nhỏ có liên quan đến hệ thống phần thưởng của não, trong đó dopamine đóng một vai trò; bài này không đi sâu phần đó.
Đưa làm vườn vào nhịp sống bận rộn
- Mười phút buổi sáng: tưới cây, nhặt lá úa, xoay chậu. Làm trước khi cầm điện thoại.
- Một chậu "của mình": chọn một cây để chăm kỹ, theo dõi từng lá mới. Chụp một tấm ảnh mỗi tuần từ cùng một góc để thấy cây lớn.
- Việc tay cuối tuần: thay chậu, giâm cành, làm terrarium. Những việc này cần tập trung vừa đủ để đầu óc rời công việc.
- Làm cùng người khác: rủ con, ông bà, bạn cùng phòng. Phân việc cụ thể: người tưới, người ghi chép.
- Ra ngoài: nếu không có ban công, đi dạo công viên, ghé vườn cộng đồng, hoặc nhận chăm một góc cây chung ở khu nhà.
Khi nào cần nhiều hơn một chậu cây
Chăm cây có thể giúp những ngày căng thẳng nhẹ trôi qua dễ hơn. Nhưng nếu buồn bã, lo âu, mất ngủ kéo dài nhiều tuần, mất hứng thú với cả những việc từng thích, ảnh hưởng đến học tập, công việc, ăn uống, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, đó là lúc cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tâm thần. Làm vườn có thể đi cùng điều trị, không thay thế điều trị.
Với người cao tuổi sống một mình, một góc trồng rau nhỏ và lịch tưới cây cũng là lý do để có nhịp sinh hoạt đều và để con cháu, hàng xóm ghé thăm. Với trẻ em, chăm cây là cách học kiên nhẫn và trách nhiệm mà không cần chấm điểm.
Đọc thêm và đi xem
Người muốn tìm hiểu sâu có thể đọc các bài tổng quan về "thiên nhiên và sức khoẻ" trên những tạp chí y tế công cộng, hoặc tìm sách về thuyết phục hồi sự chú ý của nhà Kaplan. Ở Việt Nam, các vườn thực vật như Thảo Cầm Viên Sài Gòn, Vườn Bách Thảo Hà Nội là nơi tốt để đi dạo giữa cây cổ thụ và quan sát nhiều loài cây cảnh quen thuộc.
Câu hỏi thường gặp
Làm vườn có giúp giảm căng thẳng không?
Nhiều nghiên cứu ghi nhận làm vườn đi kèm mức căng thẳng thấp hơn và tâm trạng tốt hơn. Bằng chứng ở mức vừa phải vì nhiều nghiên cứu còn nhỏ. Làm vườn là thói quen hỗ trợ tốt, không phải phương pháp điều trị.
Nghiên cứu cửa sổ nhìn ra cây của Ulrich nói gì?
Năm 1984, Roger Ulrich ghi nhận bệnh nhân sau mổ nằm phòng có cửa sổ nhìn ra cây có thời gian nằm viện ngắn hơn và cần ít thuốc giảm đau mạnh hơn so với nhóm nhìn ra tường gạch. Đây là nghiên cứu quan sát, quy mô nhỏ.
Thuyết phục hồi sự chú ý là gì?
Đây là thuyết của Rachel và Stephen Kaplan, cho rằng sự chú ý có chủ đích sẽ mỏi khi dùng nhiều. Thiên nhiên thu hút sự chú ý nhẹ nhàng, giúp phần chú ý có chủ đích được nghỉ và hồi phục.
Trồng cây trong nhà có giúp chữa trầm cảm không?
Không. Chăm cây có thể giúp tâm trạng dễ chịu hơn và có ích như một phần của lối sống lành mạnh. Trầm cảm cần được bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tâm thần đánh giá và điều trị.
Làm vườn trị liệu khác làm vườn bình thường thế nào?
Làm vườn trị liệu do người được đào tạo chuyên môn hướng dẫn, có mục tiêu cụ thể cho từng người như phục hồi vận động, trí nhớ hay giao tiếp. Làm vườn ở nhà là thú vui cá nhân, không có mục tiêu trị liệu được thiết kế.
