Đồ nhựa ố vàng vì hai lý do khác nhau: ố bề mặt do dầu mỡ, khói, bụi bám lên, và ố trong vật liệu do chính nhựa bị tia cực tím, nhiệt và oxy làm thoái hoá. Loại thứ nhất lau sạch được bằng nước xà phòng ấm và baking soda; loại thứ hai thì không lau ra, vì màu vàng nằm trong nhựa. Các cách tẩy trắng mạnh như ngâm oxy già nồng độ cao dưới đèn cực tím có tồn tại, nhưng không nên làm tại nhà và màu vàng thường quay lại.
Hai loại ố vàng, hai cách xử lý
| Ố bề mặt | Ố trong vật liệu | |
|---|---|---|
| Nguyên nhân | Dầu mỡ bếp, khói hương, khói thuốc, mồ hôi tay, bụi bám thành lớp | Tia cực tím, nhiệt, oxy làm chuỗi polymer và phụ gia trong nhựa biến đổi |
| Hay gặp ở | Vỏ máy hút mùi, công tắc, ổ cắm, điều khiển, hộp nhựa trong bếp | Vỏ máy tính đời cũ, bàn phím cũ, đồ chơi nhựa để gần cửa sổ, ghế nhựa ngoài trời |
| Đặc điểm | Ố không đều, đậm ở chỗ hay chạm tay hoặc gần bếp; sờ thấy hơi nhờn | Ố đều cả mảng, đậm ở mặt hướng ra nắng; mặt sau, chỗ bị che khuất vẫn trắng |
| Lau được không | Được | Không, chỉ cải thiện chút ít |
Phép thử đơn giản: lấy khăn nhúng nước xà phòng ấm, lau mạnh một góc nhỏ. Nếu khăn ngả vàng và chỗ lau trắng hơn rõ, đó là ố bề mặt. Nếu khăn vẫn sạch và chỗ lau không đổi, màu vàng nằm trong nhựa. Một dấu hiệu nữa: tháo nắp pin, lật mặt dưới, xem chỗ bị nhãn dán che. Nếu chỗ bị che vẫn trắng tinh trong khi xung quanh vàng, đó là ố do ánh sáng.
Vì sao nhựa tự vàng đi
Nhựa là những chuỗi phân tử dài. Tia cực tím trong ánh nắng — và cả ánh đèn huỳnh quang ở mức nhẹ hơn — có đủ năng lượng để bẻ gãy một số liên kết trong chuỗi. Khi đó oxy trong không khí gắn vào, tạo ra những nhóm hoá học hấp thụ ánh sáng xanh. Vật hấp thụ ánh sáng xanh thì mắt ta thấy ngả vàng. Nhiệt làm quá trình này nhanh hơn.
Một trường hợp nổi tiếng là vỏ máy tính, máy chơi điện tử, bàn phím làm bằng nhựa ABS từ thập niên 1980–1990. Nhiều loại nhựa này có pha chất chống cháy chứa brom; giới sưu tầm và các thảo luận kỹ thuật thường cho rằng chất chống cháy này góp phần làm nhựa vàng mạnh khi gặp tia cực tím. Đó là lý do có những chiếc bàn phím mà phím này vàng khè, phím bên cạnh vẫn trắng: hai mẻ nhựa khác nhau.
Ghế nhựa, thau chậu, đồ chơi để ngoài trời thì vừa vàng vừa giòn: tia cực tím không chỉ đổi màu mà còn làm nhựa yếu đi, có thể nứt gãy khi ngồi hoặc khi va chạm. Đây là dấu hiệu nên thay, không phải chỉ làm trắng.
Làm sạch ố bề mặt: các bước
- Rút điện, tháo pin với đồ điện, điện tử. Không để nước lọt vào khe, mạch.
- Lau bụi khô bằng khăn hoặc bàn chải mềm.
- Lau nước xà phòng ấm: pha vài giọt nước rửa chén vào bát nước ấm. Nhúng khăn, vắt kỹ, lau. Với đồ tháo rời được và không có linh kiện điện (hộp, khay, nắp nhựa), có thể ngâm 15–30 phút.
- Vết bám dai: trộn baking soda với ít nước thành hồ sệt, thoa lên, để vài phút, chà nhẹ bằng bàn chải mềm hoặc khăn. Baking soda là chất mài rất nhẹ, hợp với nhựa.
- Kẽ, rãnh: dùng bàn chải đánh răng cũ hoặc tăm bông.
- Lau lại bằng khăn ẩm nước sạch, rồi lau khô.
Về mút melamine (mút "thần kỳ")
Mút melamine làm sạch vết bám rất tốt, nhưng nó là chất mài mịn. Dùng nhẹ tay trên nhựa nhám, mờ thì ổn; trên nhựa bóng sẽ làm mờ mặt, để lại vệt. Luôn thử ở chỗ khuất trước.
Ố trong vật liệu: làm được gì và không nên làm gì
Phương pháp tẩy trắng bằng oxy già và tia cực tím
Từ khoảng cuối thập niên 2000, cộng đồng sưu tầm máy tính cổ phổ biến một phương pháp làm trắng nhựa ố: phủ hoặc ngâm nhựa trong dung dịch oxy già (hydro peroxit) nồng độ cao, rồi chiếu tia cực tím hoặc phơi nắng. Phương pháp này có làm nhựa trắng lại ở nhiều trường hợp. Wiki này không hướng dẫn chi tiết, vì:
- Oxy già nồng độ cao là hoá chất nguy hiểm: gây bỏng da, tổn thương mắt nghiêm trọng, cần đồ bảo hộ, chỗ làm thông gió và cách cất giữ đúng. Không phải việc nên làm trong bếp nhà, nhất là khi có trẻ nhỏ.
- Kết quả không ổn định: nhiều người ghi nhận nhựa trắng lên rồi một thời gian sau lại vàng, có khi loang lổ.
- Có thể làm nhựa giòn hơn và làm mờ bề mặt, hỏng chữ in trên phím.
Với đồ sưu tầm có giá trị, hãy hỏi người làm phục hồi chuyên nghiệp hoặc các hội nhóm sưu tầm có kinh nghiệm. Với đồ dùng thường ngày, các lựa chọn dưới đây an toàn hơn.
Các lựa chọn thực tế
| Cách | Khi nào hợp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Làm sạch kỹ bề mặt | Luôn làm đầu tiên | Nhiều món ố một phần là bụi bẩn, lau xong đã đỡ đáng kể |
| Chấp nhận màu thời gian | Đồ dùng vẫn tốt, ố đều | Nhiều người sưu tầm còn thích giữ màu nguyên trạng |
| Thay bộ phận ố | Nắp, vỏ, phím có bán thay thế | Thường nhanh và đẹp nhất |
| Sơn lại bằng sơn dành cho nhựa | Đồ trang trí, đồ ngoài trời không quan trọng nguyên bản | Người lớn làm, chỗ thoáng, có lớp lót bám nhựa |
| Nhờ dịch vụ phục hồi | Đồ có giá trị sưu tầm | Hỏi rõ cách họ làm và rủi ro |
| Thay mới | Nhựa vừa vàng vừa giòn, nứt | Ghế nhựa giòn có thể gãy khi ngồi |
Những thứ không nên dùng
- Nước Javel, chất tẩy có clo: không làm trắng lại được ố trong vật liệu, có thể làm nhựa ố thêm, và rất nguy hiểm nếu lỡ dùng cùng hoặc nối tiếp chất tẩy có axit hay amoniac.
- Axeton, xăng, chất pha sơn: làm tan, nứt hoặc mờ nhiều loại nhựa.
- Cước sắt, bột đánh nồi hạt thô: để lại vết xước, bụi bẩn bám vào vết xước lại càng nhanh ố.
- Nước sôi: làm cong vênh nhiều loại nhựa gia dụng.
Phòng nhựa ố vàng
- Tránh nắng trực tiếp: đừng đặt máy tính, bàn phím, đồ chơi nhựa trắng sát cửa sổ. Rèm hoặc phim chống tia cực tím dán kính giúp giảm.
- Tránh nhiệt: không để đồ nhựa sát bếp, lò, đèn nóng.
- Lau định kỳ đồ trong bếp bằng nước xà phòng để dầu mỡ không kịp bám thành lớp.
- Cất đồ ít dùng trong hộp kín sáng, chỗ khô mát.
- Đồ ngoài trời: chọn loại nhựa ghi có chất chống tia cực tím; cất vào bóng râm khi không dùng.
Lỗi hay gặp
- Chà mạnh chỗ ố trong vật liệu: mất công, xước mặt, màu không đổi.
- Ngâm cả đồ điện tử: nước vào mạch, hỏng máy. Chỉ ngâm phần nhựa đã tháo rời.
- Thử mẹo trên mạng không rõ nguồn với hoá chất mạnh: rủi ro cho người làm lớn hơn nhiều giá trị món đồ.
- Bỏ qua dấu hiệu giòn: ghế, thang, đồ chơi nhựa vàng giòn có thể gãy gây té ngã.
Góc nhìn hôm nay: biết lúc nào dừng
Làm mới đồ cũ thoả mãn nhất khi kết quả rõ ràng: lau một vệt, khăn vàng đi, mặt nhựa trắng ra. Với ố bề mặt, cảm giác đó đến rất nhanh. Với ố trong vật liệu, phần trưởng thành là biết rằng không phải thứ gì cũng lau ra được, và chọn cách an toàn: làm sạch hết mức có thể, thay bộ phận, hoặc để món đồ mang màu thời gian của nó. Một chiếc bàn phím ngả màu kem vẫn gõ tốt — và nó kể rằng mình đã ở cạnh bạn rất nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đồ nhựa trắng để lâu bị ố vàng?
Có hai nguyên nhân: dầu mỡ, khói, bụi bám lên bề mặt; hoặc tia cực tím, nhiệt và oxy làm chính nhựa thoái hoá, tạo ra những nhóm hoá học hấp thụ ánh sáng xanh nên nhìn thấy màu vàng. Loại thứ nhất lau được, loại thứ hai thì không.
Làm sao biết nhựa ố bề mặt hay ố bên trong?
Lau mạnh một góc bằng khăn nhúng nước xà phòng ấm: khăn ngả vàng và chỗ lau trắng ra là ố bề mặt. Nếu không đổi, và chỗ từng bị nhãn dán hay vật khác che vẫn trắng, đó là ố do ánh sáng nằm trong nhựa.
Baking soda có làm trắng nhựa ố vàng không?
Baking soda giúp lấy vết dầu mỡ, bụi bám trên bề mặt nhựa nhờ tính mài rất nhẹ. Nó không làm trắng được phần ố nằm trong vật liệu do nắng. Luôn chà nhẹ và thử ở chỗ khuất với nhựa bóng.
Có nên dùng oxy già để làm trắng nhựa tại nhà không?
Không nên. Phương pháp làm trắng nhựa phổ biến trên mạng dùng oxy già nồng độ cao, là hoá chất có thể gây bỏng da và tổn thương mắt. Kết quả cũng không bền, nhựa có thể vàng lại và giòn hơn. Với đồ có giá trị, hãy nhờ người phục hồi chuyên nghiệp.
Ghế nhựa ố vàng còn dùng được không?
Nếu chỉ ố màu mà nhựa vẫn dẻo, chắc thì vẫn dùng được. Nếu nhựa đã giòn, có vết nứt chân chim hoặc kêu răng rắc khi ngồi thì nên thay, vì tia cực tím làm nhựa yếu đi và ghế có thể gãy gây té ngã.
