Dạy trẻ bình tĩnh lại: góc yên tĩnh, hơi thở và gọi tên cảm xúc

Dạy trẻ bình tĩnh lại gồm ba việc: người lớn giữ bình tĩnh trước để trẻ "mượn" sự bình tĩnh đó, giúp trẻ gọi tên cảm xúc, và tập sẵn vài cách tự làm dịu (thở "ngửi hoa thổi nến", ôm gối, ngồi ở góc yên tĩnh) vào lúc trẻ đang vui vẻ, để khi cơn giận đến trẻ có sẵn công cụ. Góc yên tĩnh khác phạt úp mặt vào tường: trẻ được tự chọn đến đó để dịu lại, không bị đẩy ra cho cô lập.

Vì sao trẻ khó tự bình tĩnh

Khi trẻ 3–8 tuổi nổi cơn, ném đồ, gào khóc, người lớn hay nói "con bình tĩnh lại!". Nhưng phần não giúp kìm cảm xúc, lập kế hoạch và cân nhắc hậu quả, nằm ở thuỳ trán, phát triển rất chậm và tiếp tục hoàn thiện tới tận tuổi đôi mươi. Trong khi đó, phần não phản ứng nhanh với nguy hiểm và cảm xúc mạnh thì đã hoạt động mạnh từ rất sớm.

Nghĩa là: trẻ nhỏ chưa có đủ "phanh". Ra lệnh bình tĩnh cho một đứa trẻ đang ở đỉnh cơn giận giống như bảo một chiếc xe không phanh dừng lại. Việc của người lớn là làm phanh hộ trẻ lúc đầu, rồi dạy dần để trẻ tự có phanh. Các nhà tâm lý gọi quá trình này là đồng điều hoà rồi đến tự điều hoà.

Bước 1: người lớn bình tĩnh trước

Trẻ đọc nét mặt, giọng nói, cơ thể người lớn rất nhanh. Bố mẹ quát to, mặt đỏ, tay chỉ trỏ thì cơn giận của trẻ càng bùng lên. Trước khi xử lý, hãy:

• Hít một hơi, thở ra thật dài, hai lần.
• Hạ thấp người ngang tầm mắt trẻ, hoặc ngồi xuống.
• Nói chậm, nhỏ, ít chữ. Giọng nhỏ thường thu hút sự chú ý hơn giọng to.
• Nếu bản thân quá giận, nói "Bố/mẹ cần một phút để bình tĩnh", ra chỗ khác rồi quay lại (khi trẻ an toàn). Đó cũng là bài học mẫu tốt nhất cho trẻ.

Bước 2: gọi tên cảm xúc

Nhà tâm thần học Daniel Siegel phổ biến câu "gọi tên để thuần hoá" (name it to tame it): giúp trẻ nói ra mình đang cảm thấy gì thường làm cảm xúc bớt dữ dội. Một số nghiên cứu hình ảnh não ở người lớn cũng cho thấy việc gọi tên cảm xúc bằng lời đi kèm giảm hoạt động ở vùng phản ứng cảm xúc.

• Phản chiếu: "Con giận vì bạn lấy xe của con."
• Thừa nhận: "Bị lấy mất đồ đang chơi thì ai cũng bực."
• Giữ giới hạn: "Giận thì được, nhưng không được đánh bạn."

Không cần giải thích dài. Không hỏi "Tại sao con lại làm thế?" giữa cơn giận; trẻ chưa trả lời được. Để dành lúc đã bình tĩnh.

Để trẻ có từ ngữ, ngày thường hãy nói về cảm xúc khi đọc truyện, xem phim: "Con thỏ trong truyện đang thấy thế nào nhỉ?" Một bảng hình khuôn mặt vui, buồn, giận, sợ, lo, xấu hổ dán ở tủ lạnh cũng giúp trẻ nhỏ chỉ vào khi chưa nói được.

Bước 3: tập sẵn cách làm dịu

Đây là phần nhiều phụ huynh bỏ qua: tập vào lúc bình thường, không phải lúc đang có cơn. Lúc đang giận, trẻ không học được gì mới.

Hơi thở bằng hình ảnh

• Ngửi hoa, thổi nến: hít vào bằng mũi như ngửi bông hoa, thổi ra thật chậm bằng miệng như thổi nến mà không cho nến tắt.
• Thổi bóng bay: hít vào, rồi thở ra từ từ như đang thổi một quả bóng to dần, hai tay mở rộng theo.
• Thở năm ngón tay: xoè một bàn tay, ngón trỏ tay kia lần theo các ngón: đi lên là hít vào, đi xuống là thở ra. Năm ngón là năm hơi.
• Bụng thú bông: nằm ngửa, đặt thú bông lên bụng, cho thú bông "đi thuyền" lên xuống chậm.

Cách dùng cơ thể

• Ôm thật chặt một chiếc gối hoặc thú bông, rồi thả ra.
• Ép hai lòng bàn tay vào nhau thật mạnh, đếm đến 5.
• Đẩy vào tường như muốn đẩy bức tường đi.
• Uống một cốc nước chậm rãi.
• Được ôm, nếu trẻ muốn. Có trẻ muốn được ôm, có trẻ không muốn bị chạm vào khi giận; hãy hỏi.

Cách dùng giác quan

• Bình nước kim tuyến: một chai nhựa đựng nước, keo trong suốt, ít kim tuyến; lắc lên rồi nhìn kim tuyến lắng xuống từ từ, như cơn giận lắng dần. Người lớn làm, nắp phải dán keo chặt để trẻ không mở ra được.
• Đếm 5 thứ nhìn thấy, 4 thứ chạm được, 3 âm thanh nghe được (với trẻ lớn hơn).
• Nghe một bài hát quen, nhẹ.

Góc yên tĩnh: làm thế nào, khác phạt thế nào

Góc yên tĩnh (calm corner) là một chỗ nhỏ trong nhà, ấm cúng, nơi trẻ có thể đến để dịu lại.

Cần gì

• Một góc phòng ít người qua lại, có thể dùng một tấm thảm, vài chiếc gối, một tấm chăn mỏng.
• Vài món giúp làm dịu: thú bông, bình kim tuyến, quyển sách tranh, bảng hình cảm xúc.
• Không có màn hình.
• Để trẻ cùng trang trí, đặt tên ("góc rùa con", "tổ chim") để trẻ thấy đó là chỗ của mình.

So sánh với phạt cô lập

Góc yên tĩnh không có nghĩa là bỏ qua hành vi sai. Sau khi trẻ bình tĩnh, vẫn nói về chuyện đã xảy ra và cách sửa: xin lỗi bạn, nhặt lại đồ đã ném, lần sau làm gì khác.

Sau cơn giận: lúc học nhiều nhất

Khi trẻ đã dịu, cả hai đều thoải mái hơn, đó là lúc nói chuyện:

1. Kể lại ngắn gọn chuyện gì đã xảy ra.
2. Hỏi trẻ đã cảm thấy thế nào trong người: tim đập nhanh, mặt nóng, tay nắm chặt? Giúp trẻ nhận ra dấu hiệu sớm của cơn giận.
3. Cùng nghĩ: lần sau khi thấy dấu hiệu đó, con có thể làm gì? Thở bóng bay, ra góc yên tĩnh, gọi bố mẹ.
4. Kết thúc bằng một cái ôm hoặc một lời ghi nhận: "Con đã tự bình tĩnh lại được, giỏi lắm."

Khen nỗ lực tự làm dịu, kể cả khi chưa hoàn hảo. Không so sánh trẻ với anh chị em hay bạn bè.

Lỗi hay gặp của người lớn

• Nói "nín ngay!": cảm xúc không tắt được theo lệnh; trẻ học cách giấu chứ không học cách xử lý.
• Đưa điện thoại cho nín: hiệu quả tức thì nhưng dạy trẻ rằng màn hình là cách duy nhất để dịu.
• Dạy kỹ năng giữa cơn giận: lúc đó trẻ không tiếp thu được.
• Nhượng bộ để yên chuyện: dạy trẻ rằng làm ầm sẽ được việc. Giữ giới hạn bình tĩnh và nhất quán.
• Mong thay đổi nhanh: kỹ năng tự điều hoà phát triển dần trong nhiều năm. Kiên nhẫn.

Khi nào nên hỏi chuyên gia

Cơn giận dỗi là một phần bình thường của tuổi thơ, nhất là ở tuổi 2–4. Nên hỏi bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em khi:

• cơn bùng nổ rất thường xuyên (nhiều lần mỗi ngày), kéo dài lâu, hoặc tăng dần thay vì giảm khi trẻ lớn;
• trẻ tự làm đau mình hoặc làm đau người khác nghiêm trọng;
• trẻ thu mình, lo âu, khó ngủ, bỏ ăn kéo dài;
• hành vi gây khó khăn rõ rệt ở trường, với bạn bè;
• phụ huynh cảm thấy kiệt sức, không còn cách nào.

Tìm giúp đỡ không có nghĩa là cha mẹ thất bại. Đó là một cách chăm con có trách nhiệm.