Một số cây cảnh trong nhà quen thuộc có thể gây hại nếu trẻ nhỏ hoặc chó mèo nhai, nuốt phải. Nhóm hay gặp nhất là họ Ráy (vạn niên thanh, môn, trầu bà, lan ý, kim tiền) gây bỏng rát miệng; trúc đào và vạn tuế độc nặng; hoa ly đặc biệt nguy hiểm với mèo. Nhà có trẻ dưới ba tuổi hoặc thú cưng hay gặm lá nên đặt các cây này ngoài tầm với, và khi lỡ ăn phải thì gọi cấp cứu hoặc đưa đi khám ngay.
Vì sao cây cảnh lại có độc
Cây không chạy được, nên nhiều loài tự vệ bằng hoá chất: tinh thể sắc nhọn trong mô lá, nhựa gây ngứa, hoặc chất đắng, chất độc làm con vật ăn phải khó chịu và tránh xa. Những cơ chế đó không nhắm vào con người, nhưng trẻ nhỏ ở tuổi khám phá bằng miệng, chó con hay mèo thích gặm lá vẫn có thể bị ảnh hưởng.
Mức độ rất khác nhau giữa các loài. Phần lớn ca trẻ nhai lá cây cảnh chỉ gây kích ứng nhẹ ở miệng, vì vị khó chịu khiến trẻ nhả ra ngay. Nhưng có vài loài độc mạnh, chỉ một lượng nhỏ cũng nguy hiểm. Biết loài nào thuộc nhóm nào giúp cha mẹ sắp xếp chỗ đặt cây hợp lý, không phải bỏ hết cây trong nhà.
Họ Ráy: nhóm phổ biến nhất trong nhà
Họ Ráy (Araceae) gồm nhiều cây cảnh bán chạy nhất: vạn niên thanh, môn cảnh, trầu bà, lan ý, kim tiền, hồng môn. Mô cây chứa tinh thể canxi oxalat hình kim. Khi nhai, các tinh thể này đâm vào niêm mạc miệng, lưỡi, họng, gây đau rát, chảy nước dãi, sưng môi lưỡi. Nhựa dính vào mắt gây cay xót.
Vạn niên thanh (Dieffenbachia) ở tiếng Anh từng có tên lóng là "dumb cane", vì nhai phải có thể làm sưng lưỡi đến mức khó nói. Hầu hết trường hợp tự giảm dần, nhưng sưng nhiều ở họng có thể làm khó thở, cần đi khám ngay.
Bảng các cây thường gặp và mức độ cần lưu ý
| Cây | Bộ phận / chất | Ảnh hưởng thường được ghi nhận | Mức lưu ý |
|---|---|---|---|
| Vạn niên thanh, môn cảnh, trầu bà, lan ý, kim tiền, hồng môn | Tinh thể canxi oxalat trong lá, thân | Bỏng rát, sưng miệng, chảy dãi, nôn ở chó mèo | Vừa, cao hơn khi sưng họng |
| Trúc đào | Toàn cây, chứa glycoside tim | Rối loạn nhịp tim, nôn; có thể đe doạ tính mạng | Rất cao |
| Vạn tuế (thiên tuế) | Toàn cây, nhất là hạt | Tổn thương gan, đặc biệt nặng ở chó | Rất cao |
| Hoa ly, loa kèn (chi Lilium) | Hoa, lá, phấn, cả nước cắm hoa | Suy thận cấp ở mèo | Rất cao với mèo |
| Xương rắn, trạng nguyên, ngọc lân (họ Thầu dầu) | Nhựa trắng | Kích ứng da, mắt, miệng; nôn | Thấp đến vừa |
| Lô hội (nha đam) cảnh | Phần nhựa vàng sát vỏ | Nôn, tiêu chảy ở chó mèo | Vừa |
| Thường xuân | Lá, quả | Kích ứng miệng, nôn, tiêu chảy | Vừa |
Bảng trên chỉ gồm những loài được ghi nhận rộng rãi trong tài liệu về ngộ độc thực vật; không phải danh sách đầy đủ. Khi mua cây mới, hãy hỏi tên khoa học của cây và tra thêm, nhất là nhà có mèo.
Hoa ly và mèo: điều nhiều người chưa biết
Với mèo, các loài thuộc chi Lilium (ly, loa kèn) được xem là cực kỳ nguy hiểm: chỉ cần gặm một chút lá, liếm phấn hoa dính trên lông, hay uống nước trong bình cắm hoa cũng có thể dẫn tới suy thận cấp. Nhà nuôi mèo tốt nhất không cắm hoa ly trong nhà, kể cả dịp Tết. Với chó, hoa ly ít nguy hiểm hơn nhiều.
Sắp xếp nhà có cây mà vẫn an toàn
- Đặt cao: cây họ Ráy để trên kệ cao, giá treo ngoài tầm với của trẻ đang bò, đang tập đi. Nhớ rằng trẻ biết kéo ghế, và mèo nhảy rất cao.
- Chọn cây ít rủi ro cho phòng của bé: cỏ lan chi, cau tiểu trâm, dương xỉ boston thường được xếp vào nhóm không độc với chó mèo. Dù vậy, không cây nào là thức ăn; dạy trẻ không đưa lá vào miệng.
- Dọn lá rụng: lá, hoa rụng xuống sàn là thứ trẻ và thú cưng dễ nhặt nhất.
- Không để trẻ chơi với cành vừa cắt: nhựa tươi gây kích ứng mạnh hơn.
- Cho mèo có cỏ riêng: mèo hay gặm cỏ, lá. Một chậu cỏ mèo (lúa mạch, yến mạch gieo dày) giúp mèo ít để ý cây cảnh.
- Đeo găng khi cắt tỉa cây có nhựa, rửa tay sau khi làm.
Phân bón, thuốc trừ sâu và dung dịch thuỷ canh cũng nguy hiểm không kém cây. Cất chúng trong chai gốc có nhãn, trên cao, có khoá.
Khi trẻ hoặc thú cưng lỡ ăn phải lá cây
- Bình tĩnh, lấy phần cây còn trong miệng ra. Cho trẻ súc miệng hoặc lau miệng bằng khăn ướt. Không tự gây nôn.
- Nhựa dính mắt hoặc da: rửa bằng nhiều nước sạch.
- Xác định cây: chụp ảnh cây, giữ lại mẩu lá hoặc mang theo cả chậu nhỏ đến cơ sở y tế. Tên cây giúp bác sĩ xử trí nhanh hơn.
- Gọi hỗ trợ: với trẻ, gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất, nhất là khi có sưng môi lưỡi, khó nuốt, khó thở, nôn nhiều, lơ mơ. Với chó mèo, gọi bác sĩ thú y ngay; với mèo đã tiếp xúc hoa ly thì không chờ triệu chứng.
- Không tự xử lý bằng mẹo dân gian: không cho uống sữa, nước muối, dầu ăn để "giải độc" khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế.
Bài viết này là kiến thức phổ thông, không thay thế cho lời khuyên của bác sĩ hay bác sĩ thú y. Khi không chắc, cứ hỏi người có chuyên môn.
Những hiểu lầm phổ biến
"Cây độc thì không nên trồng trong nhà"
Không hẳn. Rất nhiều nhà trồng trầu bà, lan ý nhiều năm không có chuyện gì, vì đặt đúng chỗ và trẻ đã qua tuổi cho mọi thứ vào miệng. Điều quan trọng là biết cây nào cần để xa, và giai đoạn nào trong nhà cần cẩn thận hơn: trẻ đang bò, chó con đang thay răng, mèo mới về.
"Thú cưng tự biết cây nào độc"
Chó mèo có thể tránh vị đắng, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Thú non, thú buồn chán ở nhà một mình hay cắn phá đồ vật, kể cả lá cây.
"Trạng nguyên cực độc"
Trạng nguyên (cây hoa đỏ dịp Giáng sinh) từng bị đồn là rất độc. Các tài liệu về ngộ độc hiện nay thường xếp nó vào nhóm gây kích ứng nhẹ: nhựa làm ngứa, nhai có thể gây nôn. Vẫn nên để xa tầm với, nhưng không cần hoảng sợ.
Gợi ý một góc cây an toàn cho phòng có trẻ
Một kệ thấp với cỏ lan chi treo rủ, vài chậu dương xỉ nhỏ và một chậu rau thơm như húng quế, tía tô là đủ xanh mát cho phòng trẻ. Những chậu trầu bà, lan ý đặt trên kệ cao ở phòng khách. Với trẻ lớn hơn, có thể cùng con làm một tấm thẻ nhỏ ghi "cây này chỉ để ngắm" dán cạnh chậu, biến việc nhắc nhở thành một phần của việc chăm cây.
Câu hỏi thường gặp
Cây trầu bà có độc không?
Trầu bà thuộc họ Ráy, lá và thân chứa tinh thể canxi oxalat. Nhai phải gây bỏng rát, sưng miệng, chảy nước dãi; chó mèo có thể nôn. Hiếm khi nặng, nhưng nên đặt cây ngoài tầm với của trẻ nhỏ và thú cưng.
Cây cảnh nào an toàn cho nhà có mèo?
Cỏ lan chi, cau tiểu trâm và dương xỉ boston thường được xếp vào nhóm không độc với chó mèo. Nhà có mèo tuyệt đối tránh hoa ly, loa kèn, và nên trồng một chậu cỏ mèo để mèo gặm.
Trẻ lỡ ăn lá cây cảnh thì phải làm sao?
Lấy phần lá còn trong miệng ra, cho trẻ súc miệng, không tự gây nôn. Chụp ảnh hoặc mang theo mẫu cây và đưa trẻ đến cơ sở y tế hoặc gọi 115, đặc biệt khi có sưng môi lưỡi, khó nuốt, khó thở hay nôn nhiều.
Vì sao hoa ly nguy hiểm với mèo?
Các loài thuộc chi Lilium có thể gây suy thận cấp ở mèo, chỉ cần gặm ít lá, liếm phấn hoa hoặc uống nước bình cắm hoa. Nếu mèo đã tiếp xúc, gọi bác sĩ thú y ngay, không chờ triệu chứng.
Cây trúc đào trồng trước nhà có nguy hiểm không?
Trúc đào chứa glycoside tim ở toàn cây và được xem là rất độc nếu nuốt phải. Có thể trồng làm cảnh ngoài sân nhưng cần dạy trẻ không bứt lá hoa, không dùng cành làm que xiên thức ăn, và dọn lá rụng.
