Cắt tỉa cây trong nhà gồm ba việc chính: cắt lá úa, lá vàng sát cuống; ngắt ngọn để cây đâm thêm nhánh, rậm rạp hơn; và tỉa cành vươn dài lệch dáng. Dùng kéo sắc, sạch, cắt ngay phía trên một đốt hoặc một cặp lá, mỗi lần không bỏ quá khoảng một phần ba tán. Riêng nhóm cau, cọ chỉ cắt lá khô, tuyệt đối không cắt ngọn.
Vì sao ngắt ngọn lại làm cây rậm hơn
Ở đa số cây, chồi ngọn mọc mạnh nhất và "ra lệnh" cho các chồi nách bên dưới tạm ngủ. Hiện tượng này gọi là ưu thế ngọn. Cơ chế chính được giải thích qua hoóc môn auxin: auxin sinh ra ở chồi ngọn, di chuyển xuống thân và kìm hãm chồi nách. Khi ngắt chồi ngọn, nguồn auxin đó mất đi, các chồi nách ngay bên dưới thức dậy và mọc thành nhánh mới. Một thân dài trơ thành hai, ba nhánh.
Đó là lý do người trồng húng quế, tía tô, trầu bà hay cẩm nhung đều ngắt ngọn đều đặn. Cây không ngắt ngọn thường cao gầy, lá dồn hết lên trên, phần gốc trơ trụi. Cây được ngắt ngọn đúng lúc thì thấp, rậm và đều.
Với người thích gọn gàng, cắt tỉa còn là một việc rất đã tay: một chậu cây lù xù, sau mười phút tỉa lá úa và cắt mấy cành vươn, trông sáng sủa hẳn.
Dụng cụ và nguyên tắc chung
- Kéo sắc: kéo cắt cành nhỏ hoặc kéo nhỏ chuyên cho cây. Kéo cùn làm dập thân, vết thương lâu lành và dễ nhiễm bệnh. Dao kéo là việc của người lớn.
- Kéo sạch: lau cồn trước khi cắt và sau khi cắt một cây bệnh, để không truyền nấm sang cây khác.
- Cắt ngay trên đốt: cách đốt khoảng nửa centimet. Để mẩu thân dài thừa phía trên đốt thì đoạn đó khô chết, xấu và dễ thối.
- Không quá một phần ba: mỗi lần tỉa, không cắt bỏ quá khoảng một phần ba lượng lá của cây, để cây còn đủ lá quang hợp.
- Cắt khi cây đang lớn: mùa ấm, mùa mưa cây hồi phục nhanh. Mùa đông lạnh ở miền Bắc chỉ nên nhặt lá úa.
Cắt lá úa, lá vàng đúng cách
Lá vàng không xanh lại được. Giữ lại chỉ làm cây trông mệt và tạo chỗ trú cho nấm, rệp. Cách cắt tuỳ loại lá:
| Kiểu lá | Ví dụ | Cách cắt |
|---|---|---|
| Lá có cuống mọc từ thân | Trầu bà, lan ý, kim tiền | Cắt sát gốc cuống, không để mẩu cuống dài |
| Lá cháy mép, phần lớn còn xanh | Cỏ lan chi, cau tiểu trâm, lưỡi hổ | Cắt tỉa theo đường viền lá, chừa một viền nâu rất mảnh để không cắt vào mô xanh |
| Lá già khô ở gốc | Sen đá | Chờ lá khô hẳn rồi gỡ nhẹ bằng tay hoặc nhíp |
| Lá khô ở cây họ cau | Cau tiểu trâm, cau vàng | Cắt cả tàu lá khô sát thân, không đụng nõn |
| Hoa tàn | Lan ý, dạ yến thảo | Cắt cuống hoa tàn tận gốc cuống |
Lá lưỡi hổ bị cắt mất đầu sẽ không mọc lại phần ngọn; lá đó vẫn sống nhưng cụt. Nếu một lá lưỡi hổ hỏng nhiều, cắt cả lá sát đất sẽ gọn hơn.
Ngắt ngọn: cây nào, khi nào
Rau thơm
Húng quế, tía tô, kinh giới: khi cây cao khoảng 15 cm và có ba bốn cặp lá, ngắt ngọn ngay trên cặp lá thứ hai hoặc thứ ba tính từ dưới lên. Mỗi lần thu hoạch cũng là một lần ngắt ngọn. Ngồng hoa ngắt bỏ ngay khi thấy.
Cây leo, cây rủ
Trầu bà, trầu bà lá xẻ, dây nhện: dây dài trơ lá ở gốc thì cắt ngắn bớt, ngay trên một đốt. Chồi mới thường mọc ra ở đốt gần vết cắt. Đoạn cắt ra đem giâm nước, rồi trồng trở lại vào chính chậu đó để gốc dày hơn.
Cây bụi lá nhỏ
Cẩm nhung, lá màu, hoa giấy trồng chậu: ngắt ngọn các cành vươn cao hơn tán để giữ dáng tròn. Hoa giấy ra hoa ở cành non, nên tỉa cành già sau mỗi đợt hoa giúp cây ra đợt hoa mới.
Cây không nên ngắt ngọn
Nhóm cau, cọ (cau tiểu trâm, cau vàng, cọ cảnh) chỉ có một điểm sinh trưởng ở ngọn. Cắt ngọn là thân đó ngừng mọc vĩnh viễn và thường chết dần. Lưỡi hổ, kim tiền mọc lá mới từ gốc nên cũng không có "ngọn" để ngắt; muốn gọn thì tỉa lá già sát gốc.
Tỉa cho cây cân dáng
Cây đặt gần cửa sổ thường nghiêng về phía sáng. Trước khi cắt, hãy xoay chậu một phần tư vòng mỗi tuần trong vài tuần; nhiều khi cây tự cân lại mà không cần tỉa.
Khi cần tỉa dáng, đứng lùi xa vài bước, nhìn cây từ chỗ mình hay ngồi. Xác định những cành phá dáng: cành vươn quá dài, cành mọc chéo vào trong, cành yếu lá thưa. Cắt từng cành một, sau mỗi nhát lùi lại nhìn. Người mới hay cắt quá tay vì cắt liên tục mà không dừng lại nhìn tổng thể.
Lịch cắt tỉa gợi ý
| Bao lâu | Việc |
|---|---|
| Mỗi tuần, khi tưới | Nhặt lá vàng, hoa tàn; ngắt ngồng hoa rau thơm |
| Mỗi tháng | Ngắt ngọn rau thơm, cây bụi; cắt mép lá cháy |
| Đầu mùa cây lớn | Tỉa dáng, cắt dây dài trơ gốc, giâm lại đoạn cắt |
| Khi thay chậu | Cắt rễ thối nâu, rễ chết; giữ rễ trắng chắc |
Nhìn vết cắt để biết cây có khoẻ không
Một vài ngày sau khi cắt, vết cắt ở cây khoẻ khô se, mép gọn. Nếu vết cắt thâm đen lan rộng, mềm hoặc chảy nhựa có mùi, có thể cây đã bị nhiễm hoặc đang úng rễ; cắt lùi xuống phần thân còn lành và xem lại chế độ tưới.
Một số cây tiết nhựa khi cắt. Nhựa trắng như sữa của các loài họ Thầu dầu (xương rắn, trạng nguyên, ngọc lân) và nhựa của họ Ráy (trầu bà, vạn niên thanh, môn) có thể gây ngứa, kích ứng da và mắt. Người lớn nên đeo găng tay khi cắt, rửa tay sau khi làm, và không để trẻ chơi với cành vừa cắt.
Chăm cây sau khi cắt tỉa
Cây vừa bị cắt bớt lá thì cần ít nước hơn, vì diện tích lá thoát hơi nước giảm. Người mới hay tưới như cũ và làm đất ướt lâu hơn bình thường; hãy thử đất bằng ngón tay trước mỗi lần tưới trong hai ba tuần sau đợt tỉa mạnh. Không bón phân ngay hôm cắt; chờ đến khi thấy chồi mới nhú, thường sau một đến ba tuần, rồi mới bón loãng để nuôi lứa lá mới.
Đừng vứt đoạn cành vừa cắt. Phần lớn ngọn trầu bà, cẩm nhung, rau thơm, hoa giấy đều giâm được thành cây con. Một buổi tỉa cây thường kết thúc bằng một hàng cốc nước nhỏ trên bậu cửa sổ, và vài tuần sau là thêm mấy chậu mới để tặng hoặc trồng dày lại chậu cũ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cắt lá vàng của cây cảnh không?
Nên. Lá vàng không xanh lại được, giữ lại chỉ làm cây trông mệt và tạo chỗ cho nấm, rệp. Cắt sát gốc cuống bằng kéo sạch; với sen đá thì chờ lá khô hẳn rồi gỡ.
Ngắt ngọn cây có tác dụng gì?
Ngắt ngọn làm mất ưu thế của chồi ngọn, khiến các chồi nách bên dưới mọc thành nhánh mới. Nhờ vậy cây thấp và rậm hơn. Cách này đặc biệt hợp với rau thơm, trầu bà và cây bụi lá nhỏ.
Cây cau tiểu trâm có cắt ngọn được không?
Không. Cau, cọ chỉ có một điểm sinh trưởng ở ngọn; cắt ngọn là thân đó ngừng mọc và thường chết dần. Chỉ cắt những tàu lá đã khô sát thân.
Cắt tỉa cây trong nhà vào mùa nào tốt nhất?
Vào mùa cây đang lớn, thường là mùa ấm và mùa mưa, vì cây hồi phục nhanh. Lá úa và hoa tàn thì nhặt quanh năm. Mùa đông lạnh ở miền Bắc nên hạn chế tỉa mạnh.
Đầu lá cây bị cháy nâu có cắt được không?
Được. Cắt theo đường viền tự nhiên của lá, chừa một viền nâu rất mảnh để không cắt vào phần còn xanh. Đồng thời xem lại nguyên nhân: thường do đất khô quá, gió điều hoà hoặc nước nhiều khoáng.
