Phục hồi đồ gỗ cũ tại nhà: lau sạch, chà nhám và đánh dầu đúng cách

Phục hồi đồ gỗ cũ tại nhà đi theo ba bước tăng dần: lau sạch bằng nước xà phòng loãng vắt kiệt, chà nhám xuôi thớ gỗ từ giấy nhám số 120 lên 180 rồi 240 ở chỗ trầy xước, và đánh dầu hoặc sáp để gỗ lên màu, kín mặt. Phần lớn đồ gỗ chỉ cần bước một và bước ba. Đồ sơn mài, khảm xà cừ, đồ cổ và đồ phủ sơn cũ có thể chứa chì thì không tự chà nhám.

Xem đồ gỗ đang có lớp hoàn thiện gì

Cách làm phụ thuộc vào lớp ngoài cùng của món đồ, không phải loại gỗ bên trong. Thử ở chỗ khuất (mặt dưới, mặt sau):

• Nhỏ một giọt nước. Giọt nước thấm vào và làm gỗ sẫm màu: gỗ trần hoặc lớp dầu đã mòn. Giọt nước đọng tròn, lau đi không để vết: có lớp phủ kín (sơn PU, véc-ni, sơn).
• Nhìn độ bóng. Bóng như gương, dày, có cảm giác "nhựa": thường là sơn PU. Mờ tự nhiên, sờ thấy vân gỗ: dầu hoặc sáp.
• Sơn mài, sơn ta: bóng sâu, màu đen, đỏ son, có thể có hoạ tiết vàng bạc, vỏ trứng. Đây là kỹ thuật thủ công riêng, không chà nhám, không dầu, chỉ lau ẩm nhẹ.
• Khảm xà cừ: miếng vỏ trai óng ánh gắn vào mặt gỗ. Không ngâm nước, không chà nhám.

Bước 1: Lau sạch, đơn giản mà hiệu quả nhất

Nhiều đồ gỗ trông "xỉn cũ" chỉ vì một lớp bụi trộn dầu mỡ tay, khói bếp bám lâu năm. Lau sạch đúng cách đã thấy khác hẳn.

1. Hút hoặc phủi bụi khô, dùng cọ sơn khô lông mềm quét khe chạm.
2. Pha một chậu nước ấm với vài giọt nước rửa chén.
3. Nhúng khăn mềm, vắt thật kiệt đến khi chỉ còn hơi ẩm. Gỗ sợ nước đọng, không sợ khăn ẩm.
4. Lau xuôi theo thớ gỗ, từng mảng nhỏ. Ngay sau đó lau lại bằng khăn khô.
5. Vết dầu mỡ ở tay nắm, mép bàn: lặp lại vài lần, dùng bàn chải đánh răng mềm cho chỗ chạm.

Vết hay gặp và cách xử lý

Vòng trắng do cốc nước, nồi nóng

Vết trắng mờ hình vòng thường là hơi ẩm bị kẹt trong lớp phủ, chưa vào tới gỗ. Cách hay dùng: đặt một khăn bông mỏng khô lên vết, người lớn dùng bàn là ở nhiệt thấp, không bật hơi nước, ấn nhẹ vài giây rồi nhấc lên kiểm tra; lặp lại vài lần. Hoặc thổi máy sấy tóc ở chế độ ấm từ khoảng cách vừa phải. Hơi ẩm thoát ra, vết mờ dần. Không giữ nhiệt lâu một chỗ.

Vết đen

Vết đen là nước đã ngấm vào tận gỗ và phản ứng với chất trong gỗ, hoặc nấm mốc. Vết này nằm sâu, lau không đi. Thường phải chà nhám lớp mặt hoặc nhờ thợ tẩy; tự làm dễ loang.

Xước nhẹ

Xước nông trên gỗ màu sẫm có thể che bằng cách xoa nhân quả óc chó cắt đôi dọc vết xước rồi lau lại: dầu trong hạt làm sẫm màu vết xước. Hoặc dùng bút sáp tô gỗ cùng màu. Xước sâu thì cần chà nhám cục bộ.

Nấm mốc mùa nồm

Đốm trắng xám, mùi ẩm: đưa đồ ra chỗ thoáng, đeo khẩu trang, chải khô ngoài trời, lau bằng khăn ẩm có chút xà phòng, để khô hẳn. Mốc trở lại nhiều lần là dấu hiệu chỗ đặt quá ẩm.

Bước 2: Chà nhám khi thật sự cần

Chà nhám lấy đi một lớp mỏng trên mặt gỗ. Chỉ làm khi có xước sâu, mặt gỗ trần thô ráp, hoặc khi muốn làm lại lớp dầu cho đồ gỗ mộc.

1. Chuẩn bị: làm ngoài sân hoặc hiên thoáng, trải bạt. Đeo khẩu trang chống bụi và kính bảo hộ. Trẻ em không ở gần khi đang chà.
2. Quấn giấy nhám quanh một khối gỗ nhỏ để lực ép đều, mặt không bị lượn sóng.
3. Giấy số 120 cho chỗ xước, ráp. Chà xuôi thớ gỗ, không chà ngang hay chà xoáy: vết xước ngang thớ sẽ hiện rõ khi lên dầu.
4. Giấy số 180 chà toàn mặt để xoá vết của giấy 120.
5. Giấy số 240 chà nhẹ cho mịn.
6. Làm sạch bụi: hút bụi, rồi lau bằng khăn hơi ẩm vắt kiệt, để khô.

Không bỏ cấp: nhảy thẳng từ 120 lên 240 thì vết xước thô vẫn còn dưới lớp mịn. Cạnh và góc chà rất nhẹ, gỗ ở đó mỏng, mau mòn.

Đồ sơn rất cũ: sơn trên đồ gỗ, cửa, khung giường làm từ nhiều chục năm trước có thể chứa chì. Chà nhám tạo bụi chì độc, nhất là với trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai. Với các món này, không tự chà, hãy nhờ thợ có đồ bảo hộ và cách thu bụi phù hợp.

Bước 3: Đánh dầu hoặc sáp

Dầu ngấm vào thớ gỗ, làm vân gỗ nổi lên, màu sâu hơn và chống ẩm phần nào. Sáp nằm trên mặt, cho độ mượt và ánh mờ.

Cách thoa: dùng khăn cotton không xơ chấm dầu, xoa xuôi thớ một lớp mỏng, đợi 15–20 phút cho ngấm, rồi lau sạch phần dầu thừa trên mặt. Dầu để đọng sẽ dính tay, bắt bụi. Để khô theo hướng dẫn, chà nhẹ giấy 320 hoặc miếng cọ mịn, thoa lớp tiếp. Hai, ba lớp là đẹp.

An toàn: giẻ thấm dầu có thể tự bốc cháy

Đây là điều ít người biết. Dầu lanh, dầu trẩu và nhiều loại dầu lau gỗ khô bằng cách phản ứng với oxy, sinh nhiệt. Giẻ thấm dầu vo cục bỏ trong thùng rác, nhiệt không thoát được, có thể nóng dần đến mức tự bốc cháy sau vài giờ. Đã có nhiều vụ cháy xưởng, cháy nhà vì lý do này.

• Dùng xong, trải phẳng giẻ ngoài trời trên nền không cháy (nền xi măng, gạch) cho khô cứng hẳn rồi mới bỏ.
• Hoặc ngâm giẻ trong nước, đựng trong hộp kim loại có nắp.
• Không để giẻ dầu trong túi nilon, thùng rác trong nhà, gần bếp.

Lỗi hay gặp

• Lau bằng khăn sũng nước: gỗ phồng, mặt ván nứt, keo bung.
• Chà nhám ngang thớ, chà xoáy: vết xước hiện rõ khi lên dầu.
• Bôi dầu dày không lau: mặt gỗ dính nhớp mấy tuần, bám bụi.
• Dùng dầu ăn để dưỡng đồ gỗ: lâu ngày có thể ôi, có mùi, dính. Chọn dầu dành cho gỗ.
• Chà nhám đồ sơn mài, đồ khảm: mất lớp nghệ thuật không làm lại được.
• Phơi đồ gỗ dưới nắng gắt cho khô: nứt, cong vênh. Để chỗ thoáng gió, râm.

Góc nhìn hôm nay: lớp dầu đầu tiên

Khoảnh khắc thoa lớp dầu đầu tiên lên mặt gỗ vừa chà nhám, thấy vân gỗ bừng lên sẫm màu, là lý do nhiều người mê việc phục hồi đồ cũ. Một chiếc ghế đẩu, cái khay gỗ, chiếc hộp của ông bà là đủ để tập. Với tủ, sập, bàn thờ gỗ lâu năm, đồ sơn mài hay khảm, hãy nhờ thợ mộc, thợ sơn mài có nghề: họ biết giữ lại dấu thời gian đáng giữ. Muốn xem đồ gỗ truyền thống được chăm sóc thế nào, có thể ghé các làng nghề mộc như Đồng Kỵ, Chàng Sơn, Kim Bồng.