Hài lòng với cuộc sống: các nhà khoa học đo bằng thang nào

Các nhà khoa học đo sự hài lòng với cuộc sống chủ yếu bằng cách hỏi chính người đó, theo những thang đo đã được kiểm chứng. Phổ biến nhất là Thang hài lòng với cuộc sống (SWLS) của Ed Diener và cộng sự (1985) gồm 5 câu, mỗi câu chấm 1–7, tổng điểm từ 5 đến 35; và "bậc thang Cantril" hỏi người ta tự đặt cuộc sống của mình ở bậc nào từ 0 đến 10. Bên cạnh đánh giá tổng thể này, các nhà nghiên cứu còn đo riêng cảm xúc tích cực và tiêu cực hằng ngày, vì hai thứ không luôn đi cùng nhau.

Hạnh phúc chủ quan gồm ba phần

Năm 1984, nhà tâm lý học Ed Diener (Đại học Illinois) đề xuất một khung đã trở thành chuẩn chung của ngành: hạnh phúc chủ quan (subjective well-being) gồm ba thành phần đo riêng được.

Tách ba phần ra vì chúng có thể lệch nhau. Một người mẹ có con nhỏ có thể thấy ngày nào cũng mệt và căng (cảm xúc tiêu cực cao), mà khi nhìn tổng thể vẫn rất hài lòng với cuộc sống. Một người khác ngày nào cũng vui vẻ nhưng nhìn lại thấy đời mình chưa ra đâu.

Thang SWLS: 5 câu, 35 điểm

Thang hài lòng với cuộc sống (Satisfaction With Life Scale) được Ed Diener, Robert Emmons, Randy Larsen và Sharon Griffin công bố năm 1985 trên Journal of Personality Assessment. Đây là một trong những thang đo được dùng nhiều nhất trong tâm lý học, đã được dịch ra rất nhiều thứ tiếng.

Nội dung năm câu (diễn ý)

1. Về nhiều mặt, cuộc sống của tôi gần với điều tôi lý tưởng.
2. Hoàn cảnh sống của tôi rất tốt.
3. Tôi hài lòng với cuộc sống của mình.
4. Tới giờ, tôi đã có được những điều quan trọng tôi muốn trong đời.
5. Nếu được sống lại, tôi gần như không muốn thay đổi gì.

Mỗi câu chấm từ 1 (hoàn toàn không đồng ý) đến 7 (hoàn toàn đồng ý). Cộng lại được điểm từ 5 đến 35.

Đọc điểm

Theo hướng dẫn diễn giải của William Pavot và Ed Diener, điểm được chia thành các khoảng:

Lưu ý: SWLS là công cụ nghiên cứu, không phải công cụ chẩn đoán. Điểm thấp không có nghĩa là có bệnh, điểm cao không có nghĩa là không cần giúp đỡ. Nó cũng không dùng để xếp hạng ai hơn ai.

Bậc thang Cantril: đo cả thế giới bằng một câu

Nhà nghiên cứu dư luận Hadley Cantril trình bày cách hỏi này trong cuốn The Pattern of Human Concerns năm 1965. Người được hỏi hình dung một chiếc thang có các bậc từ 0 ở dưới cùng đến 10 trên cùng; bậc trên cùng là cuộc sống tốt nhất có thể đối với họ, bậc dưới cùng là tệ nhất có thể. Rồi họ cho biết mình đang đứng ở bậc nào.

Điểm hay của bậc thang là người trả lời tự xác định thế nào là "tốt nhất" và "tệ nhất", nên dùng được ở nhiều nền văn hoá. Cuộc thăm dò toàn cầu Gallup World Poll dùng câu hỏi này ở hơn một trăm quốc gia, và đó là dữ liệu chính của Báo cáo Hạnh phúc Thế giới (World Happiness Report) xuất bản hằng năm từ 2012.

Các cơ quan thống kê cũng hỏi kiểu tương tự. Hướng dẫn đo hạnh phúc chủ quan của OECD (2013) khuyến nghị một câu cốt lõi: nhìn chung, bạn hài lòng với cuộc sống của mình dạo này tới đâu, trên thang 0–10. Cơ quan Thống kê Quốc gia Anh hỏi bốn câu về hài lòng, cảm giác việc mình làm có ý nghĩa, hạnh phúc hôm qua và lo âu hôm qua trong các khảo sát hộ gia đình từ năm 2011.

Đo cảm xúc từng khoảnh khắc

Hỏi "nhìn chung bạn hài lòng tới đâu" phụ thuộc nhiều vào trí nhớ và tâm trạng lúc hỏi. Để đo trải nghiệm thật trong ngày, các nhà nghiên cứu dùng:

• Lấy mẫu trải nghiệm: điện thoại rung ngẫu nhiên vài lần mỗi ngày, hỏi "ngay lúc này bạn đang làm gì, cảm thấy thế nào".
• Phương pháp tái dựng ngày (Day Reconstruction Method) do Daniel Kahneman và cộng sự giới thiệu năm 2004: người tham gia chia ngày hôm qua thành từng đoạn như một cuốn phim, rồi đánh giá cảm xúc trong từng đoạn.

Những phương pháp này cho thấy những điều thú vị, chẳng hạn thời gian đi lại hằng ngày thường nằm trong nhóm đoạn kém vui nhất của ngày, còn thời gian giao tiếp với người thân, bạn bè thường nằm trong nhóm vui nhất.

Đo có đáng tin không

Câu hỏi hợp lý: chỉ hỏi người ta tự đánh giá thì có đáng tin? Các nghiên cứu đã kiểm tra theo nhiều cách:

• Khá ổn định: điểm SWLS của cùng một người đo cách nhau vài tuần thường khá giống nhau, nhưng vẫn thay đổi khi hoàn cảnh sống thay đổi lớn.
• Khớp với người ngoài: điểm tự đánh giá có tương quan với đánh giá của người thân, bạn bè về người đó.
• Nhạy với sự kiện: thất nghiệp, mất người thân thường làm điểm giảm rõ.

Nhưng cũng có giới hạn:

• Tâm trạng lúc hỏi ảnh hưởng: một thí nghiệm kinh điển năm 1983 của Norbert Schwarz và Fritz Strack cho thấy người được hỏi vào ngày nắng đẹp có xu hướng chấm cuộc sống cao hơn ngày mưa, nhưng hiệu ứng biến mất khi người hỏi nhắc tới thời tiết trước. Kết quả này về sau không phải lúc nào cũng lặp lại được ở mẫu lớn, nên nên coi là ví dụ minh hoạ chứ không phải định luật.
• Thứ tự câu hỏi: hỏi về chuyện tình cảm trước rồi hỏi hài lòng chung có thể kéo điểm theo chuyện tình cảm.
• Văn hoá: ở một số nền văn hoá, người ta ngại chấm điểm cao nhất; so sánh giữa các nước cần thận trọng.

Tiền và sự hài lòng: một tranh luận đang khép lại

Năm 2010, Daniel Kahneman và Angus Deaton phân tích dữ liệu khảo sát ở Mỹ và thấy hài lòng với cuộc sống (đánh giá tổng thể) tiếp tục tăng khi thu nhập tăng, còn cảm xúc hằng ngày thì dường như chững lại sau một ngưỡng thu nhập. Năm 2021, Matthew Killingsworth dùng dữ liệu lấy mẫu trải nghiệm và không thấy ngưỡng đó. Hai bên sau đó làm một nghiên cứu hợp tác, công bố năm 2023, và đi tới kết luận chung: với đa số người, cảm xúc tích cực vẫn tăng theo thu nhập; chỉ ở nhóm người kém hạnh phúc nhất mới thấy hiện tượng chững lại sau một mức thu nhập, có lẽ vì nỗi buồn của họ đến từ những nguyên nhân tiền không giải quyết được.

Bài học về đo lường ở đây đáng nhớ hơn con số: hai cách hỏi khác nhau có thể cho hai câu trả lời khác nhau, nên khi đọc tin "khoa học chứng minh", hãy hỏi họ đo bằng cách nào.

Tự đo cho mình: làm sao cho có ích

• Làm SWLS hoặc câu hỏi 0–10 vào cùng một thời điểm mỗi vài tháng, ghi lại. Xu hướng của bản thân có ý nghĩa hơn so với người khác.
• Tách theo lĩnh vực: chấm riêng 0–10 cho sức khoẻ, công việc hay học tập, gia đình, bạn bè, tiền bạc, thời gian rảnh. Lĩnh vực điểm thấp nhất thường là chỗ đáng chú ý.
• Ghi cảm xúc ngày: mỗi tối một dòng, việc gì vui nhất, việc gì nặng nề nhất. Sau một tháng, nhìn lại sẽ thấy khuôn mẫu.
• Đừng chấm lúc đang rất buồn hay rất vui rồi kết luận về cả đời mình.

Nếu điểm hài lòng thấp kéo dài, đi kèm buồn chán, mất hứng thú, mất ngủ nhiều tuần, đó là lúc nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, chứ không phải chỉ đo thêm.