Cục tẩy (miền Nam gọi là gôm) xoá được nét chì vì nó bám và cuốn các hạt than chì ra khỏi bề mặt giấy. Trước khi có tẩy cao su, người ta xoá chì bằng ruột bánh mì; năm 1770, nhà khoa học Joseph Priestley ghi nhận cao su xoá được vết chì. Bút xoá nước do Bette Nesmith Graham, một thư ký đánh máy ở Mỹ, làm ra từ những năm 1950. Mỗi loại hợp một việc: tẩy cho chì, bút xoá hoặc băng xoá cho mực.
Vì sao cục tẩy xoá được nét chì
Nét bút chì là các hạt graphit nhỏ bám hờ trên các sợi giấy, không thấm vào giấy như mực. Khi chà, cục tẩy hơi dính và mềm hơn giấy nên kéo các hạt graphit ra, cuốn chúng vào những mẩu vụn tẩy. Đó là lý do vụn tẩy luôn có màu xám: nó mang theo phần chì vừa xoá.
Mực bút bi, bút gel thì khác: mực thấm vào giữa các sợi giấy và khô lại. Tẩy thường gần như không làm gì được. Loại "tẩy mực" có hạt mài thực chất là mài bớt lớp giấy mặt trên, dễ làm mỏng hoặc rách giấy.
Dòng thời gian của cục tẩy và bút xoá
| Mốc | Chuyện gì xảy ra |
|---|---|
| Trước thế kỷ 18 | Người viết, vẽ chì dùng ruột bánh mì vo tròn để xoá; với mực trên giấy da thì cạo bằng dao nhỏ hoặc đá bọt |
| 1770 | Joseph Priestley, nhà khoa học người Anh, ghi nhận một chất từ châu Mỹ (cao su tự nhiên) xoá được vết chì. Tiếng Anh từ đó gọi cao su là "rubber", vật để chà |
| Thế kỷ 19 | Kỹ thuật lưu hoá cao su (gắn với Charles Goodyear) giúp cao su bền, không chảy nhão khi nóng hay giòn khi lạnh; tẩy cao su trở nên phổ biến |
| 1858 | Hymen Lipman ở Philadelphia được cấp bằng sáng chế bút chì có gắn tẩy ở đầu. Về sau, Toà án Tối cao Mỹ năm 1875 cho rằng ghép hai vật có sẵn như vậy không đủ để giữ bằng sáng chế |
| Những năm 1950 | Bette Nesmith Graham, thư ký đánh máy ở Dallas, tự pha dung dịch màu trắng giống sơn để che lỗi đánh máy; sản phẩm phát triển thành bút xoá nước bán rộng rãi |
| Nửa sau thế kỷ 20 | Tẩy nhựa (vinyl) phổ biến, xoá sạch hơn và ít làm bẩn giấy; về sau có băng xoá dạng cuộn và bút mực xoá được bằng nhiệt ma sát |
Ở Việt Nam, "tẩy" là cách gọi phổ biến ở miền Bắc, "gôm" ở miền Nam; chữ "gôm" thường được giải thích là đi qua tiếng Pháp "gomme".
Các loại tẩy và việc hợp với từng loại
| Loại | Đặc điểm | Hợp với |
|---|---|---|
| Tẩy nhựa trắng | Mềm, xoá sạch, ít làm sờn giấy, vụn tẩy nhiều | Học sinh, giấy vở, tô trắc nghiệm |
| Tẩy cao su màu | Cứng hơn, có thể để vệt mờ | Xoá nét nhạt trên giấy dày |
| Đầu tẩy trên bút chì | Tiện nhưng nhỏ, hay cứng theo thời gian | Sửa nhanh vài chữ |
| Tẩy nặn (gôm nặn) | Dẻo như đất nặn, chấm nhấc chì thay vì chà, không để vụn | Vẽ chì, làm sáng vùng sáng trong tranh |
| Tẩy dạng bút (ruột nhỏ) | Đầu nhỏ, xoá chính xác | Sửa chi tiết nhỏ, bản vẽ kỹ thuật |
| Tẩy có hạt mài | Mài lớp giấy mặt | Hạn chế dùng; dễ làm rách giấy |
Tẩy sạch mà không làm nhàu, rách giấy
- Làm sạch cục tẩy trước: tẩy bẩn đen ở mặt chà sẽ bôi chì cũ ra giấy. Chà nhẹ lên một mẩu giấy nháp sạch đến khi mặt tẩy trắng lại.
- Giữ giấy: tay kia đè phẳng giấy sát chỗ tẩy để giấy không bị kéo nhăn.
- Chà theo một chiều hoặc vòng nhỏ, lực vừa phải. Ấn mạnh không làm sạch hơn mà làm sờn sợi giấy.
- Dùng góc tẩy cho chỗ nhỏ: có thể người lớn cắt cục tẩy nhựa thành miếng nhỏ có cạnh sắc để xoá chính xác.
- Phủi vụn tẩy bằng chổi nhỏ hoặc mép giấy, không phủi bằng lòng bàn tay vì dễ quệt chì thành vệt.
Nét chì đậm của bút 2B, 4B thường khó xoá sạch hơn nét HB, vì nhiều hạt graphit hơn và ấn vào giấy sâu hơn. Với giấy tô trắc nghiệm, xoá kỹ ô tô sai bằng tẩy nhựa sạch để máy chấm không đọc nhầm.
Bút xoá và băng xoá: dùng đúng, dùng an toàn
Bút xoá nước
Bút xoá nước phủ một lớp màu trắng đục lên chỗ viết sai. Lắc kỹ trước khi dùng, bóp nhẹ, phủ một lớp mỏng, chờ khô hẳn khoảng một phút rồi mới viết đè. Phủ dày thì lâu khô, dễ nứt và bong. Nhiều loại có dung môi bay hơi: dùng ở nơi thoáng, đậy nắp ngay sau khi dùng, không hít, không để trẻ nhỏ cầm chơi.
Băng xoá
Băng xoá kéo một dải màng trắng lên giấy, viết đè được ngay, không có mùi dung môi. Nhược điểm là đôi khi bong ra khi giấy bị gấp, và đầu băng hay bị xoắn nếu kéo nghiêng. Kéo thẳng theo dòng chữ, giữ đầu băng áp sát giấy.
Bút mực xoá được bằng ma sát
Loại bút này dùng mực đổi màu theo nhiệt: chà đầu cao su lên chữ tạo nhiệt ma sát làm mực trở nên trong suốt. Chữ có thể hiện lại khi giấy bị lạnh sâu, và mất đi khi giấy bị nóng (để trong xe ô tô nắng, gần bàn là). Vì thế không dùng loại mực này cho giấy tờ quan trọng, hợp đồng, bài thi cần lưu giữ.
Khi nào không nên xoá
Trên giấy tờ hành chính, hồ sơ, chứng từ, chỗ viết sai thường không được tẩy xoá hay dùng bút xoá; cách phổ biến là gạch ngang một nét, viết lại bên cạnh và ký xác nhận, hoặc làm lại tờ mới, tuỳ quy định của từng loại giấy tờ. Trong sổ thí nghiệm, sổ ghi chép công việc, nhiều nơi cũng yêu cầu gạch thay vì xoá để còn đọc được nội dung cũ.
Với người tập viết, giữ lại vài nét sai trong sổ nháp đôi khi có ích hơn xoá sạch: nhìn lại sẽ thấy mình tiến bộ ở đâu.
Cái thú nhỏ của một cục tẩy mới
Nhiều người nhớ cảm giác bóc lớp giấy bọc cục tẩy mới, mặt tẩy trắng tinh, cạnh vuông vức, và nhát chà đầu tiên xoá sạch một nét chì đậm. Đó là kiểu thoả mãn đến từ việc "đưa mọi thứ về như cũ". Giữ tẩy trong hộp hoặc giấy bọc để mặt tẩy không bám bụi, không dính vào nhựa hộp bút, thì cảm giác đó kéo dài được lâu hơn.
Tẩy nhựa để lâu trong hộp bút nhựa đôi khi dính chặt vào thành hộp, vì chất làm dẻo trong tẩy phản ứng với một số loại nhựa. Giữ nguyên lớp giấy bọc hoặc để tẩy trong túi nhỏ là đủ tránh chuyện này.
Câu hỏi thường gặp
Cục tẩy được phát minh khi nào?
Năm 1770, Joseph Priestley ghi nhận cao su tự nhiên xoá được vết bút chì, mở đầu việc dùng cao su làm tẩy. Trước đó người ta dùng ruột bánh mì để xoá chì. Kỹ thuật lưu hoá cao su ở thế kỷ 19 giúp tẩy bền và phổ biến hơn.
Ai phát minh ra bút xoá?
Bút xoá nước gắn với Bette Nesmith Graham, một thư ký đánh máy ở Dallas, Mỹ. Những năm 1950 bà tự pha dung dịch trắng để che lỗi đánh máy, sau đó phát triển thành sản phẩm bán rộng rãi.
Vì sao cục tẩy làm bẩn giấy?
Thường do mặt tẩy đã bám chì cũ, hoặc tẩy cũ đã cứng. Chà tẩy lên giấy nháp sạch đến khi mặt tẩy trắng lại, đè phẳng giấy khi tẩy và phủi vụn tẩy bằng chổi nhỏ thay vì bàn tay.
Gôm và tẩy khác nhau không?
Là một vật. "Tẩy" là cách gọi phổ biến ở miền Bắc, "gôm" ở miền Nam, thường được giải thích là đi qua tiếng Pháp "gomme".
Có nên dùng bút mực xoá được cho bài thi, giấy tờ?
Không nên. Mực xoá được bằng ma sát có thể biến mất khi giấy bị nóng và hiện lại khi bị lạnh, nên không phù hợp cho giấy tờ cần lưu giữ. Giấy tờ hành chính thường yêu cầu bút mực thường và không tẩy xoá.
