Ký hiệu trên bút chì cho biết ruột cứng hay mềm: H (hard) là cứng, nét nhạt và mảnh; B (black) là mềm, nét đậm và dễ lem; HB nằm giữa. Con số đi kèm càng lớn thì tính chất càng rõ, nên 2B mềm hơn HB, 6B mềm hơn 2B. Muốn gọt đẹp, hãy dùng gọt sắc, xoay đều tay và dừng khi đầu chì vừa nhọn.
Cây bút chì trông đơn giản, nhưng chọn đúng độ cứng và gọt đúng cách làm việc viết, vẽ dễ chịu hơn hẳn: nét đều, ít gãy ruột, ít lem tay.
Ruột bút chì làm từ gì
Ruột bút chì không có chì kim loại. Nó là hỗn hợp than chì (graphit) với đất sét, nung lên rồi tẩm sáp hoặc dầu để nét trơn. Tên gọi "bút chì" (tiếng Anh là "lead pencil") còn sót lại từ thời người châu Âu tưởng than chì là một dạng chì.
Tỉ lệ giữa hai thành phần quyết định độ cứng:
- Nhiều đất sét hơn → ruột cứng, nét nhạt, đầu nhọn lâu mòn. Đó là các bút H.
- Nhiều than chì hơn → ruột mềm, nét đen, mòn nhanh, dễ lem. Đó là các bút B.
Bảng độ cứng: từ 9H đến 9B
Thang phổ biến ở châu Âu và châu Á đi từ rất cứng đến rất mềm. Không có tiêu chuẩn chung toàn cầu, nên HB của hai hãng có thể đậm nhạt khác nhau một chút. Bảng dưới là cách dùng thường gặp.
| Ký hiệu | Đặc điểm nét | Hay dùng để |
|---|---|---|
| 4H – 2H | Rất nhạt, mảnh, khó lem | Kẻ dựng hình, vẽ kỹ thuật, đánh dấu trên gỗ |
| H, F | Nhạt vừa, nét gọn | Ghi chép chữ nhỏ, vẽ phác nhẹ |
| HB | Cân bằng giữa đậm và bền | Viết hằng ngày, tập viết của học sinh, làm toán |
| 2B | Đậm, mềm, dễ tẩy | Tô phiếu trắc nghiệm, phác thảo, vẽ tay |
| 4B – 6B | Rất đậm, mềm, dễ lem | Đánh bóng, tô mảng tối khi vẽ chì |
| 8B – 9B | Gần như than, rất dễ gãy | Mảng tối sâu trong tranh |
F (fine) là bậc nằm giữa H và HB, ít gặp ở Việt Nam. Ở Mỹ người ta hay dùng số: bút số 2 tương đương HB, số 1 mềm hơn, số 3 cứng hơn.
Chọn bút chì cho từng việc
- Học sinh tập viết: HB là lựa chọn thông dụng. Nét đủ đậm để đọc, không quá mềm nên ít lem khi tay quệt qua.
- Tô phiếu trả lời trắc nghiệm: thường được khuyên dùng 2B vì nét đậm, máy chấm đọc rõ và tẩy sạch khi đổi đáp án. Luôn làm theo hướng dẫn của kỳ thi cụ thể.
- Vẽ phác: bắt đầu nét dựng bằng HB hoặc 2B tay nhẹ, sau đó tô đậm bằng 4B–6B.
- Kẻ đường thẳng chính xác: H hoặc 2H, đầu gọt nhọn.
Vài mốc lịch sử của cây bút chì
- Thế kỷ 16: một mỏ than chì rất tinh khiết được phát hiện ở Borrowdale, vùng Cumbria, nước Anh. Than chì ở đây đủ cứng để cưa thành que, bọc dây hoặc gỗ rồi dùng viết trực tiếp. Mỏ này quý tới mức về sau được canh giữ nghiêm ngặt.
- Năm 1795: nhà phát minh người Pháp Nicolas-Jacques Conté tìm ra cách trộn bột than chì với đất sét rồi nung. Phương pháp này cho phép làm ruột chì từ than chì kém tinh khiết hơn, và quan trọng hơn: điều chỉnh độ cứng bằng tỉ lệ đất sét. Thang H–B ngày nay đi ra từ chính ý tưởng đó.
- Năm 1858: Hymen Lipman ở Mỹ được cấp bằng sáng chế cho bút chì gắn tẩy ở đầu.
Thân bút sáu cạnh, rất phổ biến ngày nay, có lợi thế rõ: không lăn khỏi bàn và các ngón tay có chỗ bám. Bút tròn và tam giác cũng có người chuộng, nhất là bút tam giác cho trẻ mới tập cầm.
Gọt bút chì bằng gọt: từng bước
- Kiểm tra lưỡi gọt. Lưỡi cùn sẽ xé gỗ thay vì cắt, làm vỏ gỗ lởm chởm và ruột dễ gãy. Gọt thấy kẹt, vụn gỗ ra thành mảnh vụn nát là dấu hiệu nên thay.
- Cầm gọt cố định, xoay bút. Xoay bút đều theo chiều kim đồng hồ, đừng ấn mạnh vào. Lực ấn quá tay là nguyên nhân chính làm gãy ruột ngay trong gọt.
- Dừng khi đầu chì vừa nhọn. Xoay thêm vài vòng sau đó chỉ tốn chì và dễ gãy ở đầu.
- Thổi hoặc gõ nhẹ để bỏ bụi chì ở đầu bút, đỡ làm bẩn giấy.
- Đổ vỏ gọt vào thùng rác, không đổ lên bàn học.
Gọt bằng dao: dành cho người lớn và người vẽ
Người vẽ chì hay gọt bằng dao để lộ phần ruột dài, cho phép đánh bóng bằng sườn ruột. Đây là việc người lớn làm: dao rọc giấy hoặc dao gọt nhỏ, lưỡi luôn hướng ra xa người, gọt từng nhát ngắn, tay giữ bút đặt phía sau lưỡi dao. Sau khi lộ gỗ, mài đầu ruột trên giấy nhám mịn để thành mũi nhọn. Trẻ em nên dùng gọt có nắp đựng vỏ.
Vì sao ruột bút chì hay gãy
- Bút bị rơi. Ruột có thể gãy ngầm bên trong thân gỗ dù nhìn ngoài không sao. Lúc gọt, cứ vừa nhọn là gãy, gọt tiếp lại gãy. Bút đã rơi nhiều lần thì gãy nhiều đoạn bên trong.
- Bút quá mềm mà ấn mạnh. 4B trở lên không chịu được lực ấn như HB.
- Gọt quá nhọn. Mũi càng dài và mảnh càng dễ gãy khi viết.
- Ruột lệch tâm. Thỉnh thoảng gặp ở bút làm kém, gọt kiểu gì cũng bị một bên gỗ dày một bên mỏng.
Để bút trong hộp cứng hoặc ống đứng, đầu nhọn quay lên trên, sẽ đỡ gãy hơn nhiều so với thả lỏng trong túi.
Viết bút chì cho đẹp và đỡ lem
- Cầm cách đầu bút khoảng 2–3 cm, ba ngón (cái, trỏ, giữa) giữ nhẹ, không siết. Siết chặt làm mỏi tay và nét bị cứng.
- Xoay bút một chút sau vài dòng để đầu chì mòn đều, nét không bị một bên to một bên nhỏ.
- Đặt một tờ giấy lót dưới tay khi viết bằng bút mềm. Người thuận tay trái viết từ trái sang phải dễ quệt lên chữ vừa viết, tờ lót giúp đỡ lem rất nhiều.
- Dùng bút bấm (bút chì kim) khi cần nét đều suốt mà không phải gọt. Ruột 0,5 mm hợp viết chữ nhỏ; 0,7 mm ít gãy hơn cho trẻ.
Vỏ bút chì gọt ra là gỗ và than chì, gom vào giấy rồi bỏ thùng rác; không thổi vụn chì trên bàn vì bụi graphit làm bẩn giấy và tay. Gọt xong lau đầu bút bằng mẩu giấy để ruột không để lại vệt đen ở nét đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Bút chì HB và 2B khác nhau thế nào?
HB cân bằng giữa đậm và cứng, hợp viết chữ hằng ngày. 2B mềm hơn, nét đen hơn, dễ tẩy nhưng cũng dễ lem và mòn nhanh. Học sinh tập viết thường dùng HB, còn tô phiếu trắc nghiệm hay vẽ phác thì hay dùng 2B.
Chữ H và B trên bút chì nghĩa là gì?
H là viết tắt của hard (cứng), B là black (đen). Bút H có nhiều đất sét hơn nên nét nhạt và bền; bút B có nhiều than chì hơn nên nét đậm và mềm. Con số đi kèm cho biết mức độ, càng lớn càng cứng hoặc càng mềm.
Ruột bút chì có độc không?
Ruột bút chì là than chì trộn đất sét, không chứa chì kim loại. Dù vậy, vẫn nên dạy trẻ không ngậm, không cắn bút và rửa tay sau khi dùng. Nếu trẻ bị đầu bút đâm vào da hoặc nuốt mảnh lớn, hãy hỏi ý kiến nhân viên y tế.
Vì sao gọt bút chì cứ bị gãy ruột?
Thường do bút đã từng rơi làm ruột gãy ngầm bên trong, do lưỡi gọt cùn, hoặc do ấn quá mạnh khi xoay. Thử thay gọt mới và xoay nhẹ tay; nếu vẫn gãy liên tục thì có thể ruột đã gãy nhiều đoạn bên trong thân bút.
Ai phát minh ra bút chì hiện đại?
Không có một người phát minh duy nhất. Than chì Borrowdale được dùng từ thế kỷ 16, còn năm 1795 Nicolas-Jacques Conté tìm ra cách trộn than chì với đất sét rồi nung, nền tảng cho ruột bút chì có nhiều độ cứng như ngày nay.
