Chọn bút máy, hãy nhìn trước tiên vào ngòi: ngòi nhỏ (EF, F) hợp chữ nhỏ và giấy mỏng, ngòi lá tre hay ngòi mài vát tạo được nét thanh nét đậm cho chữ mẫu tiểu học. Viết nhẹ tay, giữ ngòi nghiêng khoảng 40–55 độ so với mặt giấy, chỉ bơm mực dành riêng cho bút máy, và rửa bút bằng nước sạch khi đổi màu mực hoặc vài tuần một lần.
Ở Việt Nam, nhiều thế hệ học sinh lớn lên với cây bút máy và cuốn vở ô li. Cảm giác thoả mãn khi một dòng chữ ra đều nét, mực mượt, không lem, là thứ người viết bút máy hay nhắc. Nhưng để có cảm giác đó, cây bút phải được chọn đúng và chăm đúng.
Cây bút máy có những bộ phận nào
- Ngòi: miếng kim loại có rãnh xẻ ở giữa. Mực chảy theo rãnh xuống đầu ngòi nhờ lực mao dẫn.
- Lưỡi gà (feed): thanh nhựa hoặc nhựa cứng nằm dưới ngòi, có các rãnh nhỏ dẫn mực và cho không khí đi ngược vào ống mực. Đây là phần quyết định bút ra mực đều hay lúc nhiều lúc ít.
- Ống mực: có ba kiểu chính, xem bảng dưới.
- Thân và nắp: nắp kín giúp mực ở đầu ngòi không khô. Bút để mở nắp lâu là nguyên nhân phổ biến nhất làm mực tắc.
| Kiểu nạp mực | Cách nạp | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Ống mực rời (cartridge) | Cắm ống mực đóng sẵn vào thân | Sạch tay, nhanh, hợp học sinh nhỏ | Ít lựa chọn màu, phải mua đúng cỡ ống |
| Bộ chuyển đổi (converter) | Ống bơm nhỏ cắm thay ống mực, hút từ lọ | Dùng được mực lọ, vẫn đổi lại ống rời được | Dung tích nhỏ |
| Bơm trong thân (piston, bóp hơi) | Xoay hoặc bóp để hút mực từ lọ | Chứa nhiều mực | Rửa lâu hơn, dễ dính tay khi mới tập |
Chọn ngòi theo người viết
Cỡ ngòi
Các ký hiệu phổ biến: EF (cực nhỏ), F (nhỏ), M (vừa), B (to). Cùng ký hiệu nhưng ngòi do nhà sản xuất châu Á làm thường nhỏ hơn ngòi châu Âu một bậc. Vở ô li dòng hẹp và chữ viết nhỏ hợp EF hoặc F. Chữ to, giấy dày, thích nét đậm thì M.
Ngòi tròn, ngòi lá tre, ngòi mài vát
- Ngòi tròn (kim): viết theo hướng nào nét cũng gần như bằng nhau. Dễ viết, hợp ghi chép nhanh.
- Ngòi lá tre, ngòi mài vát: đầu ngòi dẹt. Kéo nét xuống thì đậm, đưa ngang hoặc hất lên thì mảnh. Đây là loại học sinh tiểu học hay dùng để viết chữ có nét thanh nét đậm theo mẫu.
- Ngòi mềm (đàn hồi): ấn nhẹ thì hai mép ngòi tách ra, nét to lên. Dùng cho thư pháp chữ Latinh, không hợp người mới vì ấn quá tay dễ làm toè ngòi.
Bút cho học sinh nhỏ
Thân bút không quá nặng, có khía cầm tay để giữ đúng ba ngón, nắp đóng chắc nghe tiếng "tách". Nên chọn loại có ống mực rời để trẻ tự thay mà không đổ mực. Phụ huynh có thể cho con thử cầm trước khi mua: bút quá to hay quá nhỏ so với bàn tay đều làm mỏi nhanh.
Tập viết bút máy: tư thế và lực tay
- Ngồi thẳng, hai chân chạm sàn, mắt cách vở khoảng 25–30 cm. Tư thế bàn ghế có bài riêng trong danh mục này.
- Cầm bút bằng ba ngón: ngón cái và ngón trỏ giữ hai bên, ngón giữa đỡ phía dưới. Ngón tay cách ngòi chừng 2 cm.
- Nghiêng bút khoảng 40–55 độ so với mặt giấy. Bút dựng đứng làm ngòi cào giấy và mực ra không đều.
- Không ấn. Bút máy viết bằng trọng lượng của chính nó cộng một lực rất nhẹ. Thấy ngón tay trắng bệch ở chỗ cầm là đang ấn quá mạnh.
- Mặt ngòi ngửa lên, phần lỗ thông hơi và rãnh xẻ hướng lên trên. Viết ngược ngòi thì nét khô và cào.
Tập mỗi ngày mười lăm đến hai mươi phút đều đặn tốt hơn ngồi luyện một mạch hai tiếng. Tay mỏi thì nét run, càng viết càng xấu, và cảm giác chán đến nhanh hơn cảm giác tiến bộ.
Mực: dùng loại nào, tránh loại nào
- Chỉ dùng mực dành cho bút máy. Mực này loãng, gốc nước, thuốc nhuộm hoà tan hoàn toàn.
- Không bơm mực tàu, mực vẽ, mực in, mực có nhũ (trừ khi hãng ghi rõ dùng được cho bút máy). Các loại này có hạt màu hoặc chất kết dính, khô lại trong lưỡi gà và gần như không rửa sạch được.
- Không trộn mực của hai hãng trong cùng một bút. Một số loại phản ứng với nhau tạo cặn.
- Đổi màu mực thì rửa bút trước.
Rửa và giữ bút bền
Rửa định kỳ
- Tháo ống mực hoặc xả hết mực còn lại.
- Ngâm phần ngòi (đầu bút) trong cốc nước sạch, nhiệt độ phòng, khoảng nửa giờ đến vài giờ nếu mực đã khô.
- Bơm hút nước ra vào nhiều lần (nếu có bộ chuyển đổi hoặc piston) đến khi nước trong.
- Thấm khô bằng khăn giấy, để đầu ngòi chúc xuống trên khăn giấy cho nước rút hết.
Không dùng nước nóng (có thể làm biến dạng nhựa), không dùng cồn hay chất tẩy rửa mạnh. Phần lớn trường hợp chỉ cần nước sạch là đủ. Bút dùng hằng ngày nên rửa mỗi lần đổi mực hoặc khoảng một đến hai tháng một lần.
Thói quen nhỏ để bút sống lâu
- Đậy nắp ngay khi ngừng viết quá một phút.
- Để bút đứng, đầu ngòi hướng lên khi cất trong cặp hoặc ống bút.
- Không cho mượn bút máy đang dùng quen. Ngòi mòn dần theo góc viết của chủ; người khác cầm góc khác có thể làm bút viết cào trong một thời gian.
- Không mang bút đầy mực lên máy bay mà không bọc kỹ: chênh áp có thể làm mực trào.
- Cất bút lâu ngày thì rửa sạch, để khô, không để mực nằm trong bút hàng tháng.
Lỗi thường gặp và cách xử lý
| Hiện tượng | Nguyên nhân hay gặp | Xử lý |
|---|---|---|
| Bút không ra mực | Mực khô ở đầu ngòi, hết mực, ống mực chưa cắm thủng | Chấm đầu ngòi vào nước ấm vài giây, kiểm tra ống mực |
| Ra mực ngắt quãng | Lưỡi gà có cặn, viết quá nhanh, giấy có lớp phủ | Rửa bút, viết chậm lại, đổi giấy |
| Chảy mực, đọng giọt | Ống mực nứt, tay ấm làm khí trong ống nở ra, bút bị rơi | Kiểm tra ống mực, không để bút nắm chặt trong lòng bàn tay lâu |
| Nét cào giấy | Ngòi bị toè hoặc lệch hai mép, cầm sai góc | Xoay về góc cầm quen; ngòi toè thì nên thay ngòi |
| Mực thấm loang sang mặt sau | Giấy mỏng, ngòi to, mực nhiều | Dùng ngòi nhỏ hơn, giấy định lượng cao hơn |
Ngòi bị rơi cắm đầu xuống sàn thường toè hoặc lệch hẳn. Tự nắn ngòi dễ làm nặng thêm; với bút học sinh, thay ngòi mới là cách nhanh và chắc nhất.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp 1 nên dùng bút máy loại nào?
Nên chọn bút nhẹ, có khía cầm tay, nắp đóng chắc và dùng ống mực rời để trẻ tự thay dễ. Ngòi lá tre hoặc ngòi mài vát giúp viết chữ có nét thanh nét đậm theo mẫu. Cho con cầm thử trước để chọn cỡ thân bút vừa tay.
Vì sao bút máy viết bị tắc mực?
Thường do để mở nắp lâu làm mực khô ở đầu ngòi, do bơm mực không dành cho bút máy, hoặc do cặn tích lại trong lưỡi gà. Ngâm phần ngòi trong nước sạch rồi bơm rửa đến khi nước trong là xử lý được phần lớn trường hợp.
Có bơm mực tàu vào bút máy được không?
Không nên. Mực tàu, mực vẽ và mực in có hạt màu và chất kết dính, khô lại trong lưỡi gà và rất khó rửa sạch. Chỉ dùng mực ghi rõ dành cho bút máy.
Bao lâu nên rửa bút máy một lần?
Rửa mỗi khi đổi màu hoặc đổi loại mực, và khoảng một đến hai tháng một lần với bút dùng hằng ngày. Trước khi cất bút lâu ngày cũng nên rửa sạch và để khô.
Cầm bút máy thế nào cho đúng?
Dùng ba ngón cái, trỏ, giữa, cách ngòi khoảng 2 cm, nghiêng bút khoảng 40–55 độ, mặt ngòi ngửa lên. Viết nhẹ tay vì bút máy không cần ấn; ấn mạnh làm mỏi tay và dễ toè ngòi.
