Đất nặn: lịch sử Play-Doh và cách tự làm đất nặn từ bột mì

Play-Doh ban đầu không phải đồ chơi mà là chất lau giấy dán tường, do công ty Kutol ở thành phố Cincinnati (Mỹ) sản xuất từ thập niên 1930. Khi nhu cầu lau giấy dán tường giảm, một cô giáo mầm non gợi ý cho trẻ nặn bằng hỗn hợp ấy, và năm 1956 Play-Doh được bán như đất nặn. Ở nhà, có thể tự làm đất nặn mềm tương tự chỉ với bột mì, muối, nước nóng và dầu ăn trong khoảng 15 phút.

Từ chất lau tường đến hộp đất nặn

Đầu thế kỷ 20, nhiều nhà ở Mỹ sưởi bằng than. Muội than bám lên giấy dán tường, mà giấy thời đó không lau nước được. Người ta dùng một khối bột dẻo lăn lên tường để hút muội. Công ty Kutol làm loại bột này.

Sau Thế chiến thứ hai, sưởi bằng dầu và khí đốt thay dần cho than, giấy dán tường loại lau được bằng nước cũng ra đời. Chất lau tường gần như hết người mua. Theo câu chuyện được chính công ty và nhiều sử gia đồ chơi kể lại, Kay Zufall — một cô giáo mầm non, chị dâu của Joe McVicker (người điều hành Kutol khi đó) — đọc được rằng trẻ có thể nặn bằng chất lau tường, thử cho học trò dùng và thấy các em rất thích. Bà gợi ý bán nó như đồ chơi và góp ý cả cái tên Play-Doh.

Năm 1956, Play-Doh ra đời, ban đầu chỉ có một màu trắng ngà, đựng trong hộp lớn. Khoảng năm sau thì có thêm ba màu đỏ, vàng, xanh dương. Từ đó, đất nặn bột mềm trở thành món quen thuộc ở lớp học mầm non khắp thế giới. Ngày 16 tháng 9 hằng năm được nhãn hàng chọn làm "ngày Play-Doh". Mùi đặc trưng của nó — hơi ngọt, hơi vani — còn được đăng ký bảo hộ như một nhãn hiệu mùi tại Mỹ năm 2018, một chuyện hiếm thấy.

Đất nặn bột, đất sét, đất nặn dầu: khác nhau thế nào

Tự làm đất nặn mềm từ bột mì (người lớn nấu)

Công thức nấu trên bếp cho đất mềm, mịn, giữ được lâu hơn loại không nấu.

Nguyên liệu (đủ cho khoảng 4 nắm đất)

• 2 cốc bột mì đa dụng.
• Nửa cốc muối hạt mịn.
• 2 thìa canh bột cream of tartar (nếu có — giúp đất đàn hồi và để lâu hơn; không có vẫn làm được, đất kém mịn hơn).
• 2 thìa canh dầu ăn.
• 1,5 cốc nước.
• Phẩm màu thực phẩm.

Cách làm

1. Trộn đều bột mì, muối, cream of tartar trong nồi chống dính khi chưa bật bếp.
2. Thêm dầu và nước, khuấy đến khi không còn vón.
3. Người lớn đặt nồi lên lửa vừa, khuấy liên tục. Sau 3–5 phút, hỗn hợp đặc lại, gom thành một khối rời khỏi thành nồi.
4. Tắt bếp, đổ khối bột ra thớt, để nguội đến khi cầm được — bên trong giữ nóng lâu hơn bề ngoài, người lớn bẻ thử trước.
5. Nhào 2–3 phút cho mịn. Chia thành từng phần.
6. Nhỏ phẩm màu vào giữa mỗi phần, gập lại, nhào cho đều màu. Đeo găng tay để khỏi nhuộm màu tay.

Cách không nấu (nhanh hơn)

Trộn bột, muối, dầu; người lớn rót nước sôi vào từ từ, khuấy bằng thìa, đợi nguội bớt rồi nhào. Đất kiểu này hơi dính hơn và để được ngắn hơn, nhưng tiện khi không muốn đứng bếp.

Sửa đất cho vừa tay

• Dính tay: rắc thêm bột mì, nhào tiếp.
• Khô, nứt: nhỏ vài giọt nước hoặc dầu, nhào lại.
• Muốn có mùi dễ chịu: thêm chút bột quế hoặc vani dùng trong nấu ăn. Không dùng tinh dầu đậm đặc vì có thể kích ứng da trẻ.

Lưu ý an toàn

• Lượng muối rất cao: đất nặn tự làm không dùng để ăn. Trẻ nhỏ nuốt nhiều có thể bị ảnh hưởng do muối. Đặc biệt chó, mèo ăn phải đất nặn muối có thể ngộ độc muối — cất xa thú cưng; nếu thú cưng lỡ ăn, liên hệ bác sĩ thú y.
• Dị ứng lúa mì và gluten: trẻ có bệnh celiac hoặc dị ứng lúa mì cần dùng đất làm từ bột gạo, bột ngô (tham khảo ý kiến bác sĩ). Đất nặn bán sẵn thường cũng có lúa mì.
• Nồi nóng, bột nóng: trẻ chỉ tham gia trộn khô và nhào khi đất đã nguội.
• Trẻ dưới 2 tuổi: hay cho vào miệng, cần người lớn ngồi cạnh suốt.

Bảo quản để đất không khô

1. Cho từng màu vào túi zip, ép hết không khí, hoặc hộp kín nắp.
2. Để nơi mát; mùa nóng ẩm có thể để ngăn mát tủ lạnh, lấy ra để vài phút cho mềm.
3. Đất tự làm giữ được vài tuần nếu nấu và cất kỹ. Có đốm mốc, mùi chua là bỏ.
4. Rửa tay trước khi nặn: tay bẩn đem vi khuẩn vào, đất nhanh hỏng.

Đất dính vào thảm, quần áo: để khô hẳn rồi chải bằng bàn chải cứng, phần còn lại giặt nước ấm. Đừng cố chà khi còn ướt — đất sẽ ngấm sâu hơn.

Vì sao nặn đất lại thấy dễ chịu

Nhào, véo, lăn, ấn — những động tác lặp lại với lực vừa phải cho tay một việc để làm, và khối đất phản hồi ngay theo từng cử động. Không có đúng sai: nặn hỏng thì vò lại. Với trẻ, nặn đất còn tập các cơ nhỏ ở ngón tay, chuẩn bị cho việc cầm bút. Với người lớn, nặn một cục đất trong vài phút giống như bóp bóng — một khoảng nghỉ cho tay và đầu.

Vài gợi ý nặn cùng trẻ

• Trẻ 2–3 tuổi: vò viên tròn, lăn sợi "mì", ấn dấu tay, ấn nắp chai thành hình tròn.
• Trẻ 4–5 tuổi: nặn trái cây, con sâu, bánh; dùng dao nhựa cắt; trộn hai màu xem ra màu gì.
• Trẻ 6–8 tuổi: nặn con vật có chân, mô hình bữa cơm Việt, kể chuyện bằng nhân vật đất nặn.
• Người lớn: thử nặn một vật trên bàn bằng mắt nhắm — chỉ dựa vào xúc giác. Rất lạ và tập trung.

Góc nhìn hôm nay: đồ chơi sinh ra từ việc "chuyển nghề"

Play-Doh và xốp bong bóng có chung một câu chuyện: một sản phẩm làm cho việc này, thất bại hoặc hết thời, rồi tìm được chỗ đứng mới nhờ có người nhìn nó bằng con mắt khác. Ở Play-Doh, người đó là một cô giáo mầm non quan sát học trò. Nếu muốn tìm hiểu thêm về lịch sử đồ chơi, bảo tàng đồ chơi ở nhiều thành phố lớn trên thế giới đều có góc về đất nặn, và các sách về lịch sử đồ chơi thế kỷ 20 thường dành riêng một chương cho nó.